Nỗ lực tham vọng nhất của châu Âu tự phát triển một loại máy bay chiến đấu thế hệ thứ 6 đã chính thức đổ bể sau nhiều năm bất đồng giữa các đối tác chủ chốt. Paris và Berlin đã từ bỏ dự án Hệ thống Không quân Chiến đấu Tương lai (Future Combat Air System - FCAS), được Tổng thống Emmanuel Macron và cựu Thủ tướng Đức Angela Merkel khởi xướng từ năm 2017 và có sự tham gia của Tây Ban Nha, với tổng giá trị ước tính khoảng 116 tỷ USD.

FCAS được thiết kế nhằm phát triển một chiến đấu cơthế hệ mới thay thế tiêm kích Rafale của Pháp và các phi đội Eurofighter của Đức và Tây Ban Nha vào năm 2040. Tuy nhiên, những tranh chấp kéo dài giữa Dassault Aviation và Airbus về quyền thiết kế, chia sẻ công nghệ và quyền kiểm soát công nghiệp cuối cùng đã khiến dự án không thể tiếp tục.

"Các nhà chức trách Đức cho rằng không thể gây thêm áp lực lên các công ty liên quan", Tuyên bố của Điện Élysée, văn phòng của Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, cho biết.

FCAS từng được kỳ vọng là câu trả lời của châu Âu trước những bước tiến của Mỹ và Trung Quốc về sức mạnh không quân tương lai. Dự án hướng tới việc kết hợp máy bay chiến đấu tàng hình với trí tuệ nhân tạo, năng lực kết nối mạng tiên tiến, các máy bay không người lái đồng hành và một hệ sinh thái tác chiến hiện đại. Đây được xem là vũ khí tương lai trong các cuộc không chiến và là năng lực quân sự trong các cuộc xung đột tiềm tàng giữa các cường quốc.

Không chỉ là một dự án quân sự, FCAS còn được xem là biểu tượng cho tham vọng xây dựng nền công nghiệp quốc phòng độc lập và tăng cường tự chủ chiến lược của châu Âu.

Dự án 116 tỷ USD đổ bể vì mâu thuẫn nội bộ

Những lo ngại về tính khả thi của FCAS đã xuất hiện từ nhiều tháng trước. Đầu năm 2026, Ủy viên Quốc phòng Liên minh châu Âu Andrius Kubilius từng gọi dự án này là một "thất bại" và cảnh báo rằng châu Âu đang thiếu các ví dụ thành công về những dự án quốc phòng đa quốc gia quy mô lớn.

Giới phân tích nhận định sự đổ vỡ của FCAS làm dấy lên những nghi ngờ mới về khả năng biến các cam kết chính trị về tái vũ trang và tự chủ chiến lược của châu Âu thành những chương trình vũ khí phức tạp đủ sức cạnh tranh với Mỹ và Trung Quốc.

Với nhiều nhà lãnh đạo châu Âu, FCAS là phép thử quan trọng trước câu hỏi liệu lục địa này có thể tự phát triển công nghệ quân sự tiên tiến mà không phụ thuộc vào các nhà thầu quốc phòng Mỹ hay không. Song, những khác biệt về nhu cầu chiến lược giữa Paris và Berlin ngày càng bộc lộ rõ.

Thủ tướng Đức Friedrich Merz từng công khai đặt câu hỏi liệu Berlin có thực sự cần một chiến đấu cơthế hệ thứ 6 hay không. Ông cũng cho rằng yêu cầu của Berlin khác với Pháp - quốc gia muốn sở hữu một loại máy bay tương lai có khả năng mang vũ khí hạt nhân và hoạt động từ tàu sân bay.

Ông Douglas Barrie, chuyên gia cao cấp về hàng không vũ trụ quân sự tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), nhận định với Reuters: "Đây rõ ràng không phải tín hiệu tích cực gửi tới Washington hay Moscow".

Theo giới quan sát, sự đổ vỡ của FCAS cho thấy mức độ bất đồng sâu sắc giữa các chính phủ cũng như các đối tác công nghiệp tham gia dự án. Dù vậy, văn phòng Tổng thống Macron khẳng định, Pháp vẫn sẽ tiếp tục thúc đẩy hợp tác quốc phòng châu Âu.

"Chính quyền Pháp sẽ tiếp tục khuyến khích các công ty và lực lượng vũ trang của chúng tôi tìm kiếm các phương thức để theo đuổi các dự án châu Âu đầy tham vọng, phù hợp với lợi ích an ninh quốc gia của chúng tôi", tuyên bố nêu rõ.

Châu Âu trước bài toán tự chủ quốc phòng và nguy cơ phụ thuộc Mỹ

Sự thất bại của FCAS cũng làm dấy lên những câu hỏi về tương lai của các chương trình quốc phòng lớn khác tại châu Âu. Pháp và Đức hiện vẫn gặp khó khăn trong việc duy trì động lực của dự án xe tăng thế hệ mới Main Ground Combat System (MGCS), trong khi nhiều sáng kiến hợp tác quốc phòng khác đã phải đối mặt với tình trạng chậm tiến độ, tái cơ cấu hoặc hủy bỏ trong những năm gần đây.

Các nhà phân tích quốc phòng cho rằng FCAS là ví dụ mới nhất cho thấy những khó khăn của châu Âu trong việc chuyển hóa các cam kết chính trị về tự chủ quân sự thành các chương trình quốc phòng đa quốc gia quy mô lớn.
Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius cho biết Berlin đang đánh giá các phương án thay thế sau khi chương trình đổ vỡ.

"Một trong những lựa chọn là đặt mua thêm F-35 như một giải pháp tạm thời hoặc vì bất kỳ lý do nào khác", ông Pistorius trao đổi với các phóng viên.

Theo ông Pistorius, các phương án khác bao gồm tham gia một chương trình máy bay chiến đấu quốc tế khác đang được triển khai hoặc phát triển một dự án riêng dưới sự dẫn dắt của Đức cùng Airbus và các đối tác liên quan.

Đưa ra đánh giá về FCAS, ông Pistorius thừa nhận: "Với những hiểu biết hiện nay, chúng ta sẽ không còn triển khai dự án này theo cách ban đầu nữa. FCAS là "một dự án đầy tham vọng của châu Âu" và nó đã "vấp phải thực tế đổ bể".

Bộ trưởng Quốc phòng Đức cũng cho rằng, nguyên nhân chính dẫn tới thất bại là những căng thẳng kéo dài giữa Airbus và Dassault cùng các yêu cầu quân sự khác nhau giữa Paris và Berlin.

Trong nhiều năm qua, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron luôn thúc đẩy khái niệm "tự chủ chiến lược" của châu Âu, cho rằng lục địa này cần giảm sự phụ thuộc vào Mỹ đối với các năng lực quốc phòng then chốt. FCAS được xem là một trong những phép thử quan trọng nhất đối với tầm nhìn này.

Tuy nhiên, những bất đồng về vai trò lãnh đạo công nghiệp, quyền sở hữu trí tuệ, chia sẻ công nghệ và thiết kế máy bay cuối cùng đã khiến dự án không thể tiếp tục. Trong khi Pháp muốn bảo vệ các năng lực chủ quyền liên quan đến răn đe hạt nhân và hoạt động tàu sân bay, thì Đức lại theo đuổi mô hình hợp tác công nghiệp bình đẳng hơn.

Sự đổ vỡ của FCAS diễn ra trong bối cảnh Chương trình Không quân Chiến đấu Toàn cầu (GCAP) do Anh, Italy và Nhật Bản dẫn đầu vẫn đang được thúc đẩy. Điều này khiến châu Âu không còn đi chung một lộ trình về phát triển chiến đấu cơ thế hệ thứ 6.

Nhiều chuyên gia cho rằng thất bại của FCAS có thể khiến châu Âu tiếp tục phụ thuộc nhiều hơn vào công nghệ quốc phòng Mỹ. Đức đã cam kết mua tiêm kích F-35 của Mỹ, trong khi nhiều đồng minh NATO cũng chuyển sang sử dụng các hệ thống phòng thủ tên lửa, máy bay và vũ khí tầm xa do Mỹ sản xuất kể từ khi xung đột Nga - Ukraine bùng phát.

Lầu Năm Góc nhiều lần hoan nghênh việc châu Âu tăng chi tiêu quốc phòng, song cũng nhấn mạnh rằng các đồng minh cần mang lại những năng lực cụ thể thay vì chỉ đưa ra các cam kết phải mất nhiều thập kỷ mới có thể trở thành hiện thực.

Trong khi đó, Mỹ và Trung Quốc vẫn tiếp tục thúc đẩy các chương trình máy bay chiến đấu thế hệ mới. Đầu năm 2026, Tổng thống Donald Trump công bố tiêm kích F-47 mới của Không quân Mỹ, còn Hải quân Mỹ tiếp tục phát triển chương trình F/A-XX dành cho tàu sân bay. Trung Quốc cũng đang thử nghiệm các nền tảng chiến đấu trên không tiên tiến được cho là liên quan tới chương trình máy bay chiến đấu thế hệ thứ 6 của nước này.

Sau khi FCAS đổ bể, Pháp, Đức và Tây Ban Nha sẽ phải quyết định liệu họ có tiếp tục theo đuổi các chương trình riêng rẽ, có tìm kiếm đối tác công nghiệp mới hay chấp nhận phụ thuộc nhiều hơn vào các nền tảng và công nghệ quốc phòng từ bên ngoài để hiện thực hóa mục tiêu tái vũ trang của châu Âu.