Đã không có cuộc đàm phán trực tiếp nào giữa Mỹ và Iran kể từ ngày 11/4, trong khi các cuộc tấn công trả đũa leo thang những ngày vừa qua đang đẩy hai bên tới nguy cơ tái bùng phát xung đột toàn diện. Những cuộc tấn công mới nhất giữa Mỹ và Iran có thể đánh dấu sự kết thúc của một lệnh ngừng bắn mong manh vốn đã phải trải qua nhiều lần vi phạm trong suốt hơn hai tháng qua.

“Gã bắt nạt của Trung Đông đã chết”, Tổng thống Mỹ Donald Trump viết trên mạng xã hội sáng 11/6 sau khi tên lửa Iran tấn công các mục tiêu quân sự Mỹ tại Kuwait, Bahrain và Jordan. Tehran tuyên bố đây là hành động đáp trả các cuộc không kích của Mỹ nhằm vào khu vực miền Nam Iran, quanh eo biển Hormuz – hành động để trả đũa vụ Iran bắn hạ một trực thăng Mỹ tại khu vực này trước đó một ngày.

“Chúng tôi sẽ tiếp tục giáng đòn mạnh hơn nữa ngay trong hôm nay”, ông Trump nói với các phóng viên tại Phòng Bầu dục sáng 10/6.

Tuy nhiên, khả năng hai bên quay trở lại một cuộc chiến tranh toàn diện vẫn được đánh giá là chưa cao. Trong phát biểu của mình, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres nhận định lệnh ngừng bắn hiện nay “giống một ngọn lửa nhỏ hơn là một nền hòa bình thực sự”; đồng thời cho rằng cả Washington và Tehran đều muốn chấm dứt chiến tranh dù đang mắc kẹt trong thế đối đầu ngoại giao.

Trên bề mặt, hai bên vẫn tỏ ra mong muốn hạ nhiệt tình hình và sau đó là nối lại đối thoại để tìm ra một thỏa thuận nào đó.

Ông Trump được cho là đã trực tiếp can thiệp với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu vào cuối tuần trước và sau đó tuyên bố đã buộc Israel ngừng các cuộc tấn công nhằm vào Iran.

Trong khi đó, Tehran khẳng định các đòn tấn công nhằm Israel là phản ứng đối với chiến dịch không kích của Israel tại Lebanon, điều mà Iran muốn được giải quyết trong bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào với Mỹ.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance tiếp tục khẳng định trong một cuộc phỏng vấn với CBS News rằng một thỏa thuận “đang ở rất gần” và “có thể đạt được trong tuần tới”, dù ông cũng thừa nhận tiến trình này “có thể kéo dài thêm nhiều tháng”.

“Chúng tôi ưu tiên ngôn ngữ ngoại giao”, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf viết trên mạng xã hội. “Nhưng chúng tôi còn thành thạo nhiều ngôn ngữ khác hơn thế. Nếu các vị phá vỡ cam kết, chúng tôi sẽ chuyển sang thứ ngôn ngữ mà chúng tôi sử dụng tốt nhất.”

Bế tắc trong việc tìm “ngôn ngữ chung”

Vấn đề hiện tại là Mỹ và Iran sẽ tìm được ngôn ngữ chung như thế nào để chấm dứt cuộc xung đột hiện nay; cũng như liệu họ có thể đạt được điều đó trước khi chiến tranh bùng phát trở lại hay không.

“Chúng tôi đã rất gần một thỏa thuận, nhưng họ vẫn liên tục lợi dụng chúng tôi”, ông Trump tuyên bố.

Theo các nguồn tin được công bố, cuộc gặp trực tiếp gần đây nhất giữa hai bên diễn ra ngày 11/4 tại thủ đô Islamabad của Pakistan, với sự tham gia của Phó Tổng thống JD Vance, đặc phái viên Steve Witkoff, chuyên gia môi giới Jared Kushner - con rể ông Trump, cùng các quan chức cấp cao Iran. Sau hơn 20 giờ đàm phán, phía Mỹ cho biết đã đạt được một số tiến triển nhưng Tehran không chấp nhận các điều kiện do Washington đưa ra.

Trong những tuần qua, các hoạt động ngoại giao để mang tới thỏa thuận chủ yếu diễn ra thông qua các bên trung gian, với việc hai bên liên tục chỉnh sửa dự thảo biên bản ghi nhớ theo hướng mà phía còn lại không chấp nhận.

Trong khi đó, việc phong tỏa eo biển Hormuz vẫn tiếp diễn, làm gián đoạn tuyến vận chuyển khoảng 20% nguồn cung nhiên liệu toàn cầu. Không có tiến triển cũng có nghĩa hai bên chưa thể hoàn toàn từ bỏ khả năng khởi động lại giao tranh.

Hơn thế nữa, các diễn biến liên quan tới các đồng minh của cả Mỹ và Israel tại khu vực Trung Đông là Israel và Hezbollah tại Lebanon cũng buộc cả hai phải sử dụng trở lại tên lửa và UAV.

Sức ép “làm mới” thỏa thuận cũ

Theo quan điểm của Tổng thống Trump, một “thỏa thuận tốt” phải vượt trội so với thỏa thuận hạt nhân năm 2015 được ký dưới thời Tổng thống Barack Obama – văn bản mà ông Trump từng chỉ trích là gây thiệt hại cho nước Mỹ.

Thỏa thuận năm 2015, còn gọi là Kế hoạch Hành động chung Toàn diện (JCPOA), được cho là đã giúp hạn chế đáng kể khả năng làm giàu uranium của Iran, áp đặt nhiều giới hạn đối với chương trình hạt nhân nước này và yêu cầu cơ chế giám sát quốc tế nghiêm ngặt, đổi lại là việc nới lỏng các lệnh trừng phạt của Mỹ.

Ông Trump đã rút Mỹ khỏi JCPOA vào năm 2018 khi vừa nhậm chức nhiệm kỳ đầu tiên. Tổng thống Mỹ gọi đây là “thỏa thuận tồi tệ nhất từng được ký kết” và cho rằng nó tạo điều kiện để Iran tiến gần hơn tới việc phát triển vũ khí hạt nhân. Kể từ đó, Washington áp đặt trở lại các biện pháp trừng phạt nghiêm ngặt và bổ sung thêm nhiều biện pháp mới.

Không còn bị ràng buộc, hai năm sau, Iran bắt đầu từ bỏ các cam kết của JCPOA, lắp đặt các máy ly tâm tiên tiến, làm giàu uranium ở mức gần đạt cấp độ chế tạo vũ khí, xây dựng các cơ sở hạt nhân mới và hạn chế hoạt động thanh sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Tới thời điểm này, nhiều chuyên gia nhận định rằng một thỏa thuận tương tự JCPOA vẫn là lựa chọn khả thi nhất để ngăn cuộc chiến tiếp tục kéo dài.

Theo các nguồn tin, trong các cuộc làm việc ở Islamabad, Pakistan, Mỹ đề xuất Iran tạm dừng hoạt động làm giàu uranium trong thời hạn 20 năm. Tehran chỉ chấp nhận thời hạn 10 năm hoặc ngắn hơn. Một số quan chức Mỹ tin rằng hai bên có thể thỏa hiệp ở mức 15 năm.

Nhưng thỏa hiệp về hạt nhân là chưa đủ. Một loạt điều kiện khác lại đi kèm và, thậm chí, quan trọng không kém thỏa hiệp về hạt nhân.

Nghĩa vụ làm hài lòng nội bộ

Bên cạnh việc thỏa mãn các điều kiện của Iran, Tổng thống Trump còn phải đối mặt với sức ép từ các chính trị gia Cộng hòa theo đường lối cứng rắn, những người cho rằng chính quyền Hồi giáo Iran cần phải bị đánh bại hoàn toàn.

Thượng nghị sĩ Ron Johnson tuyên bố: “Một khi đã bắt đầu thì phải kết thúc. Tôi muốn tiếp tục phong tỏa các cảng của Iran và hoàn thành công việc bằng mọi giá”.

Ở phía bên kia, sau hơn 40 ngày liên tiếp hứng chịu các cuộc không kích của Mỹ và Israel, lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran được cho là đang nắm giữ vị thế chính trị mạnh hơn trong nội bộ Iran và không sẵn sàng nhượng bộ.

Giáo sư Vali Nasr tại Trường Nghiên cứu Quốc tế Cấp cao Johns Hopkins (SAIS) nhận định ban lãnh đạo mới của Iran tin rằng chính sự kiềm chế trước đây đã khiến nước này rơi vào chiến tranh. Và giờ không có chỗ cho việc nhượng bộ một cách dễ dàng.

Những bất đồng cốt lõi vẫn nguyên vẹn

Trong điều kiện khác biệt rõ ràng như vậy, động lực chủ yếu cho hòa bình sẽ đến từ vũ lực và bom đạn.

Mỹ và Iran đều tuyên bố đã giành thắng lợi trên chiến trường trong giai đoạn từ khi chiến tranh bùng nổ ngày 28/2 đến khi lệnh ngừng bắn được công bố ngày 8/4.

Washington cho rằng họ đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho Hải quân, hệ thống phòng không và các bệ phóng tên lửa của Iran. Trong khi đó, Tehran khẳng định vẫn duy trì được phần lớn kho tên lửa và UAV, cũng như năng lực sản xuất mới.

Sau tất cả những phát biểu và hành động quân sự, thứ mà thế giới muốn thấy nhất vào lúc này là việc Mỹ và Iran có một vài đồng thuận nào đó, không phải về hình thức mà nhằm giải quyết các lợi ích cốt lõi. Nhưng điều đó vẫn chưa có gì thay đổi.

Iran khẳng định bản ghi nhớ hiện nay chỉ liên quan tới việc khôi phục hoạt động hàng hải bình thường qua eo biển Hormuz, còn vấn đề hạt nhân sẽ được đưa vào một vòng đàm phán riêng kéo dài 60 ngày sau khi văn bản được ký kết.

Tehran cũng yêu cầu được giải phóng ngay 50% trong tổng số khoảng 24 tỷ USD tài sản bị phong tỏa ở Mỹ và các nước đồng minh ngay sau khi ký biên bản ghi nhớ. Ngoài ra, Iran yêu cầu mọi thỏa thuận phải bao gồm nội dung bồi thường thiệt hại chiến tranh.

Ngược lại, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố sẽ không xem xét giải ngân bất kỳ khoản tiền nào cho đến khi Iran đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của Mỹ và một thỏa thuận hạt nhân cuối cùng được ký kết.

Theo Thứ trưởng Ngoại giao Iran phụ trách pháp lý và quốc tế Kazem Gharibabadi, hai bên vẫn đang xem xét dự thảo văn bản và tiếp tục trao đổi các đề xuất sửa đổi.

“Phía Mỹ có thể tiếp tục yêu cầu chỉnh sửa một số nội dung, điều này sẽ kéo dài quá trình rà soát. Về phần mình, chúng tôi cũng đã đề nghị sửa đổi một số điều khoản trong văn bản”, ông cho biết.

Và trong quãng thời gian xem xét đó, xung đột có thể sẽ vẫn trở lại như nó đang diễn ra trong mấy ngày qua.