Theo cảnh báo của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) thuộc Liên Hợp Quốc, hiện tượng El Nino - một đợt nóng lên bất thường của vùng biển nhiệt đới Thái Bình Dương, thường xuất hiện từ 2 đến 3 lần mỗi thập kỷ - đang hình thành tại khu vực xích đạo Thái Bình Dương và dự kiến đạt cường độ mạnh nhất vào khoảng tháng 9/2026.

Sự gia tăng nhiệt độ nước biển sẽ làm thay đổi các mô hình thời tiết trên toàn cầu, đồng thời làm gia tăng nguy cơ hạn hán tại Australia cũng như nhiều khu vực ở Nam Á và châu Phi. Trong khi đó, một số vùng thuộc châu Mỹ có thể phải đối mặt với các cơn bão mạnh hơn cùng lượng mưa lớn bất thường. Hôm 11/6, các nhà khoa học Mỹ chính thức xác nhận điều kiện El Nino đã hình thành tại vùng nhiệt đới Thái Bình Dương, sau khi nhiệt độ bề mặt biển tăng mạnh trong những tháng gần đây.

Đợt El Nino mạnh chưa từng có sắp xảy ra?

Các nhà khí tượng học cho biết hiện tượng này đang hình thành trong bối cảnh nhiệt độ đại dương toàn cầu liên tục gia tăng do biến đổi khí hậu. Điều đó làm dấy lên lo ngại rằng El Nino lần này có thể trở thành một trong những đợt mạnh nhất từng được ghi nhận.

Nếu kịch bản đó xảy ra, thế giới có thể phải đối mặt với hàng loạt hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng kéo dài, lũ lụt, hạn hán và cháy rừng trên diện rộng, không chỉ tại Mỹ mà còn ở nhiều khu vực khác.

Các chuyên gia cảnh báo, bên cạnh những tác động trực tiếp của hạn hán và bão lũ, El Nino cực đoan còn có thể kéo theo nhiều hệ lụy nghiêm trọng hơn như sạt lở đất, mất mùa, nạn đói, xung đột xã hội và các làn sóng di cư quy mô lớn.

Chính vì mức độ nguy hiểm tiềm tàng này, một số nhà khí tượng học đã sử dụng thuật ngữ “El Nino Godzilla” để mô tả hiện tượng đó, liên tưởng đến quái vật khổng lồ Godzilla nổi tiếng trong điện ảnh.

Trong lịch sử, El Nino từng gây ra nhiều thảm họa khí hậu nghiêm trọng. Một số nghiên cứu cho rằng hiện tượng này có thể đã góp phần gây ra sự suy tàn của nền văn minh Moche cổ đại tại Peru vào thế kỷ VIII.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn còn nhiều bất ổn và các căng thẳng địa chính trị chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, sự xuất hiện của “El Nino Godzilla” có thể tạo ra những tác động sâu rộng đối với thế giới.

Dưới đây là ba hệ quả tiềm tàng mà El Nino Godzilla có thể gây ra:

Nguy cơ gián đoạn nguồn cung lương thực toàn cầu

Các chuyên gia cảnh báo hiện tượng El Nino có thể gây xáo trộn nghiêm trọng đối với hệ thống lương thực toàn cầu khi làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán và lũ lụt. Hệ quả là sản lượng nông nghiệp suy giảm, giá lương thực leo thang và áp lực lên chuỗi cung ứng vốn đã mong manh càng trở nên nặng nề hơn.

Nông dân ở nhiều quốc gia vẫn đang phải đối mặt với chi phí sản xuất tăng cao, đặc biệt là giá phân bón. Những biến động trong hoạt động vận tải hàng hải qua eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển 1/3 số lượng phân bón toàn cầu trước khi xung đột bùng phát - đã đẩy chi phí đầu vào của ngành nông nghiệp tăng mạnh.

Tiến sĩ Mike Rivington, chuyên gia thuộc Viện James Hutton chuyên nghiên cứu về sản xuất lương thực, cho rằng nhiều cú sốc cùng lúc xảy ra có thể khuếch đại áp lực lạm phát hiện nay, đồng thời tạo ra những nhóm hưởng lợi và nhóm chịu thiệt khác nhau trên thị trường.

Ông nhận định các quốc gia có thể sẽ tăng cường tích trữ lương thực nhằm phòng ngừa rủi ro, khiến thị trường phản ứng bằng các đợt tăng giá mới. Theo ông, El Nino có khả năng làm suy yếu mùa gió mùa tại Ấn Độ, từ đó ảnh hưởng tiêu cực đến sản lượng ngũ cốc của một trong những quốc gia sản xuất lương thực lớn nhất thế giới.

“Sau mỗi cú sốc hoặc hiện tượng thời tiết cực đoan, khả năng chống chịu của hệ thống lương thực lại suy giảm. Chúng ta đang phải nỗ lực ngày càng nhiều hơn để duy trì sản lượng nhằm đáp ứng nhu cầu hiện tại”, ông Rivington cho biết.

Trong lịch sử, El Nino từng gắn liền với nhiều cuộc khủng hoảng lương thực nghiêm trọng. Nạn đói giai đoạn 1877-1878, trở nên trầm trọng hơn bởi các điều kiện thời tiết cực đoan, đã cướp đi sinh mạng của hàng triệu người tại nhiều khu vực nhiệt đới và làm lộ rõ những bất bình đẳng sâu sắc trong hệ thống phân phối lương thực toàn cầu.

Gần đây hơn, đợt El Nino mạnh năm 2015-2016 đã khiến miền Nam châu Phi hứng chịu một trong những đợt hạn hán tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ. Tại Nam Phi, lượng mưa sụt giảm nghiêm trọng ở các vùng sản xuất trọng điểm, khiến mùa ngô thất bát và buộc nước này phải nhập khẩu hàng triệu tấn ngũ cốc. Giá lương thực vì thế tăng mạnh, gây áp lực lớn lên đời sống người dân.

Trước những nguy cơ đó, các chuyên gia kêu gọi các chính phủ và doanh nghiệp xây dựng các kế hoạch ứng phó dài hạn nhằm hạn chế rủi ro thiếu hụt lương thực và giảm thiểu biến động giá cả trên thị trường. Theo Tiến sĩ Rivington, chính phủ các nước có thể góp phần ổn định nguồn cung bằng cách thực hiện các biện pháp quản lý thận trọng, tránh tích trữ quá mức và chủ động xuất kho dự trữ khi cần thiết để bảo đảm an ninh lương thực.

Nguy cơ gia tăng các làn sóng di cư

Các chuyên gia cảnh báo rằng những đợt hạn hán nghiêm trọng do El Nino gây ra có thể thúc đẩy làn sóng di cư ở nhiều khu vực trên thế giới, đặc biệt tại các cộng đồng phụ thuộc lớn vào nông nghiệp tự cung tự cấp.

Tuy nhiên, tác động của El Nino không giống nhau ở mọi nơi. Tại Đông Phi, hiện tượng này thường mang theo lượng mưa cao hơn mức trung bình, làm gia tăng nguy cơ lũ lụt. Nước lũ có thể phá hủy nhà cửa, cơ sở hạ tầng và buộc hàng trăm nghìn người phải rời bỏ nơi sinh sống.

Trong khi đó, khu vực được gọi là “hành lang khô hạn” của Trung Mỹ, trải dài qua Guatemala, Honduras, El Salvador và Nicaragua, thường phải hứng chịu tình trạng hạn hán nghiêm trọng trong các năm El Nino. Mất mùa kéo dài và tình trạng thiếu lương thực có thể đẩy các cộng đồng nông thôn vào khủng hoảng, buộc nhiều người phải rời quê hương để tìm kiếm việc làm tại các đô thị.

Theo Giáo sư Paul Behrens, chuyên gia khoa học môi trường tại Đại học Oxford, phần lớn các cuộc di cư liên quan đến biến đổi khí hậu diễn ra trong phạm vi nội địa thay vì vượt qua biên giới quốc gia.

“Mọi người thường không muốn rời bỏ nơi mình sinh ra và lớn lên. Chỉ khi điều kiện sống trở nên thực sự khắc nghiệt, họ mới buộc phải di chuyển”, ông nói.

Tuy vậy, trong một số trường hợp, các cú sốc khí hậu có thể góp phần tạo ra những hệ lụy vượt ra ngoài phạm vi một quốc gia. Syria thường được nhắc đến như một ví dụ điển hình. Giai đoạn 2006-2010, quốc gia này trải qua đợt hạn hán kéo dài, gây thiệt hại nặng nề cho ngành nông nghiệp. Mùa màng thất bát trên diện rộng, trong khi đàn gia súc ở các vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm phía đông bắc bị suy giảm nghiêm trọng.

Ước tính khoảng 1,5 triệu người đã rời bỏ các khu vực nông thôn để đổ về Damascus, Aleppo, Homs và nhiều thành phố khác, làm gia tăng áp lực lên hệ thống hạ tầng và dịch vụ công vốn đã quá tải.

Các nhà nghiên cứu cho rằng hạn hán tại Syria xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó El Nino được xem là một trong những yếu tố có thể đã ảnh hưởng đến các điều kiện khí hậu trong khu vực. Dù không phải nguyên nhân trực tiếp dẫn đến cuộc nội chiến Syria, những khó khăn kinh tế - xã hội do hạn hán gây ra được cho là đã làm gia tăng thách thức vốn tồn tại trước đó.

Nguy cơ làm gia tăng bất ổn và xung đột

Các chuyên gia cảnh báo, những hiện tượng thời tiết cực đoan do El Nino gây ra có thể làm gia tăng bất ổn tại các quốc gia vốn đã dễ bị ảnh hưởng do xung đột, nghèo đói và khủng hoảng nhân đạo.

Tại những khu vực đang xảy ra chiến sự, việc tiếp cận các nguồn tài nguyên thiết yếu như nước sạch, lương thực và viện trợ nhân đạo vốn đã gặp nhiều khó khăn. Khi hạn hán hoặc lũ lụt xảy ra, áp lực lên các nguồn lực khan hiếm này có thể gia tăng đáng kể. Trong một số trường hợp, việc kiểm soát nguồn nước và lương thực thậm chí có thể bị các bên tham chiến sử dụng như một công cụ gây sức ép.

Yemen là một ví dụ điển hình. Trong nhiều năm xung đột, hệ thống hạ tầng nước của quốc gia này liên tục bị hư hại hoặc gián đoạn. Quyền tiếp cận các nhà máy khử mặn, trạm bơm và mạng lưới cấp nước địa phương thường xuyên trở thành đối tượng tranh chấp, khiến nhiều cộng đồng đối mặt với nguy cơ thiếu nước nghiêm trọng.

Các chuyên gia cũng đặc biệt lo ngại về khu vực Sahel - dải đất bán khô hạn kéo dài từ bờ Đại Tây Dương đến Biển Đỏ, nằm ngay phía nam sa mạc Sahara. Đây được xem là một trong những khu vực dễ bị ảnh hưởng nhất trước các tác động của El Nino.

Trong nhiều thập kỷ qua, Sahel liên tục phải đối mặt với hạn hán, mất an ninh lương thực, tình trạng di dời dân cư và sự gia tăng hoạt động của các nhóm cực đoan vũ trang. Một đợt El Nino mạnh có thể khiến nguồn cung lương thực và nước sạch trở nên khan hiếm hơn, từ đó làm trầm trọng thêm những thách thức vốn có.

Tại Đông Phi, những biến động về lượng mưa đã buộc nhiều cộng đồng chăn nuôi phải đưa đàn gia súc đến các khu vực canh tác để tìm nguồn thức ăn và nước uống. Điều này làm gia tăng cạnh tranh về đất đai và tài nguyên nước giữa các nhóm dân cư, từ đó làm tăng nguy cơ phát sinh xung đột địa phương.

Một số chuyên gia cũng cảnh báo rằng các cú sốc kinh tế do hạn hán gây ra có thể tạo điều kiện cho các nhóm vũ trang mở rộng hoạt động tuyển mộ. Tại những quốc gia như Nam Sudan và Mali, nơi nông nghiệp và chăn nuôi đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế, các đợt hạn hán kéo dài có thể khiến mùa màng thất bát, vật nuôi chết hàng loạt và làm gia tăng tỷ lệ thất nghiệp trong thanh niên. Khi sinh kế bị đe dọa và các cơ hội việc làm ngày càng thu hẹp, nguy cơ bất ổn xã hội và bạo lực cũng có xu hướng gia tăng.

Không ai có thể dự đoán chính xác quốc gia hay khu vực nào sẽ chịu tác động nặng nề nhất từ El Nino. Tuy nhiên, các chuyên gia khí tượng cho rằng, nếu hiện tượng này phát triển thành một đợt El Nino cực mạnh, tác động của nó sẽ không chỉ dừng lại ở khí hậu mà còn lan sang kinh tế, xã hội và an ninh. Đối với hàng triệu người đang sống tại những khu vực đói nghèo nhất thế giới, mối đe dọa đó có thể trầm trọng hơn.