Mỹ và Iran ngày 14/6 đã cùng thông báo về việc hai bên đã đạt được thỏa thuận về các vấn đề xung quanh cuộc xung đột đang diễn ra tại Trung Đông. Sau rất nhiều lần gián đoạn vì các bất đồng và những đòn trả đũa quân sự qua lại, Mỹ và Iran cuối cùng đã “chốt” được những gì mà họ có thể đạt được.

Hai bên dự kiến sẽ ký kết văn bản này vào ngày 19/6 tại Thụy Sĩ và sẽ tiếp tục đàm phán các nội dung liên quan tới chương trình hạt nhân của Iran trong thời hạn 2 tháng tới để giải quyết tất cả những vướng mắc còn lại.

Dù nội dung chính thức của thỏa thuận sắp được ký chưa được công bố, nhưng hãng thông tấn bán chính thức của Iran Mehr đã phác thảo sơ bộ 14 điều khoản mà hai bên đã thống nhất.

Đáng chú ý nhất, Mỹ và Iran đã cùng nhất trí chấm dứt chiến tranh ngay lập tức và vĩnh viễn trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả ở Lebanon. Mỹ cam kết của Mỹ không can thiệp vào công việc nội bộ của Iran và tôn trọng chủ quyền của Cộng hòa Hồi giáo Iran. Hai bên dỡ bỏ hoàn toàn lệnh phong tỏa hải quân trong vòng 30 ngày; mở lại eo biển Hormuz trong khoảng thời gian này. Mỹ cũng cam kết đình chỉ các lệnh trừng phạt dầu mỏ, các sản phẩm và dẫn xuất hóa dầu, và cho phép Iran được tiếp cận đầy đủ các khoản lợi nhuận tài chính từ chúng. Mỹ cũng hứa dỡ bỏ phong tỏa với số tài sản ở nước ngoài của Iran trị giá 24 tỷ USD trong thời gian 60 ngày đàm phán cuối cùng. Trong đó, một nửa số tiền này phải được giải phóng cho Iran trước khi các cuộc đàm phán mới bắt đầu.

Như vậy, căn cứ trên những gì công khai tới thời điểm này, đây sẽ là một thỏa thuận trực diện, giải quyết được nhu cầu lớn nhất của cả hai phía ngay lập tức. Với Mỹ là việc tuyên bố kết thúc chiến tranh, khôi phục đi lại tự do cho tàu bè qua eo biển Hormuz, qua đó làm giảm căng thẳng với nguồn cung năng lượng toàn cầu… Iran cũng có lý do để tuyên bố chiến thắng nếu việc yêu cầu dỡ bỏ phong tỏa tài sản được đáp ứng, đi kèm các lệnh trừng phạt nhằm vào ngành công nghiệp dầu mỏ.

Vấn đề hạt nhân của Iran, lý do lớn nhất kéo Mỹ và đồng minh Israel vào cuộc khủng hoảng lần này vẫn nằm trong một cuộc thảo luận khác diễn ra sau đây 2 tháng.

Kết quả không như mục tiêu

Thỏa thuận đạt được sau nhiều lần Mỹ phát đi tín hiệu về việc hoàn tất quá trình đàm phán cho thấy nhiều điều. Đó là sự nghi kỵ lẫn nhau, khác biệt về lợi ích, số lượng vấn đề cần giải quyết và quyết tâm của ông Trump trong việc thúc đẩy một sự thay đổi mang tính lịch sử đối với toàn khu vực.

Những người chỉ trích quyết định phát động chiến tranh của ông Trump cho rằng tham vọng “làm việc lớn” của ông đang che giấu sự yếu kém trong vị thế đàm phán của Washington, bất chấp ưu thế quân sự vượt trội của Mỹ.

Trong hai tuần đầu tiên của cuộc chiến, Mỹ và Israel đã tấn công khoảng 15.000 mục tiêu tại Iran, đồng thời hạ hàng chục lãnh đạo cấp cao của nước Cộng hòa Hồi giáo.

“Chiến dịch Epic Fury - dù có người thích hay không - đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu quân sự, đặc biệt là làm suy giảm đáng kể năng lực công nghiệp quốc phòng của Iran”, Ngoại trưởng Marco Rubio phát biểu trước Ủy ban Đối ngoại Thượng viện, đồng thời đưa ra thêm một lý do giải thích cho việc Mỹ phát động chiến tranh.

Tuy nhiên, Tehran đã giành được lợi thế đơn giản bằng cách trụ vững sau đợt tấn công quy mô lớn và kiểm soát eo biển Hormuz. Kết quả là ông Trump chưa thể chuyển hóa thành công quân sự trên chiến trường thành bất kỳ thành tựu ngoại giao hay chính trị lâu dài nào.

Không một mục tiêu chiến tranh ban đầu nào của Mỹ đạt được. Trong khi đó, áp lực phải nhanh chóng đạt được thỏa thuận hiện được cho là lớn hơn đối với Tổng thống Donald Trump so với Iran, do cuộc chiến không được lòng dư luận Mỹ và cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đang đến gần.

Trong khi đó, đồng minh Israel lại có dấu hiệu lệch pha với Mỹ. Tel Aviv không muốn từ bỏ chiến dịch quân sự tại Lebanon, điều mà Iran yêu cầu, bởi họ cho rằng đây là cơ hội để giáng đòn mạnh vào Hezbollah, lực lượng ủy nhiệm của Iran, tương tự cách họ đã làm với Hamas ở Gaza.

Bên cạnh đó, ông Trump còn muốn các nước Arab tham gia vào Hiệp định Abraham, để bình thường hóa quan hệ với Israel, như một phần của thỏa thuận với Iran. Nhưng các hành động quân sự của Israel cũng khiến triển vọng này trở nên xa vời hơn.

Mỗi nỗ lực nhằm hoàn tất thỏa thuận lại khiến danh sách các vấn đề cần giải quyết kéo dài thêm hoặc phát sinh những trở ngại mới.

Ban đầu chỉ là cuộc đàm phán nhằm chấm dứt xung đột, nhưng sau đó nó đã mở rộng thành hàng loạt mục tiêu khác nhau: hạn chế chương trình hạt nhân của Iran và xử lý kho uranium làm giàu, khôi phục hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz, thiết lập lệnh ngừng bắn bền vững tại Lebanon, trấn an các quốc gia quân chủ vùng Vịnh về cam kết bảo vệ của Mỹ, và nếu có thể, tái định hình bản đồ chính trị Trung Đông thông qua các liên minh mới với Israel.

Đã có những thời điểm, người ta cho rằng cuộc xung đột vừa qua không phải là một “cuộc chiến bất tận” mà ông Trump nhiều lần chỉ trích, mà là một trạng thái “bế tắc bất tận”. Tất cả các bên đều có đủ động lực để tiếp tục đàm phán nhưng không đủ sẵn sàng để đưa ra những cam kết mang tính ràng buộc.

Ngay cả khi đạt được một thỏa thuận ngắn hạn giúp nối lại một phần hoạt động vận tải thương mại và giảm bớt tình trạng thiếu hụt năng lượng toàn cầu, số lượng vấn đề bị hoãn lại sang giai đoạn đàm phán 60 ngày tiếp theo vẫn quá phức tạp.

Theo các chuyên gia về Trung Đông, có lẽ điều khoản quan trọng nhất trong dự thảo hiện nay chính là quy định cho phép gia hạn vô thời hạn các cuộc đàm phán, mỗi lần thêm 60 ngày sau giai đoạn đầu tiên kéo dài hai tháng.

Chiến thắng bước đầu cho Iran?

Chiến dịch quân sự của Israel và Mỹ nhằm vào Iran được cho là đã phá hủy một phần đáng kể cơ sở hạ tầng hạt nhân, năng lực tên lửa đạn đạo và chương trình máy bay không người lái của Iran; nhưng không phải tất cả.

Mỹ và Israel từng nghĩ rằng bước phiêu lưu này có thể đã khởi đầu một quá trình cuối cùng có thể dẫn đến thay đổi chế độ ở nước Cộng hòa Hồi giáo. Vậy nhưng, điều ngược lại đang diễn ra khi Iran cho thấy sự kiên cường và khả năng gượng dậy sau thiệt hại để tung các đòn phản công.

Theo Jacob Nigel, cựu Cố vấn an ninh quốc gia của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, thỏa thuận vừa đạt được cùng diễn biến của quá trình đàm phán đã cho thấy nước Mỹ của ông Trump đã phải nhượng bộ để có được các mục tiêu ngắn hạn cấp bách. Trong khi, Iran lại được trao thêm niềm tin và các đòn bẩy mới để kéo dài thế đối đầu căng thẳng.

Chuyên gia này cho rằng, cuộc xung đột sẽ càng thúc đẩy các nhà lãnh đạo ở Tehran tin rằng chỉ có việc sở hữu vũ khí hạt nhân mới có thể cho họ một “hợp đồng bảo hiểm” thực sự trước những nguy cơ can thiệp từ bên ngoài. Vì thế, họ sẽ làm mọi cách để đạt được mục tiêu đó.

Trên bàn đàm phán, Iran cũng đã thành công trong việc vạch ra các yêu sách của mình, và điều chỉnh các cuộc mặc cả theo hướng có lợi cho mình trên cơ sở lợi thế về thời gian. Các cuộc thảo luận đã chuyển hướng từ việc hủy bỏ hoàn toàn năng lực hạt nhân của Iran sang những vấn đề cấp bách hơn với chính quyền Trump như mở lại eo biển Hormuz để giảm áp lực lên nền kinh tế toàn cầu, đặc biệt là các quốc gia vùng Vịnh, và cho phép dòng tiền chảy vào Iran, bao gồm cả việc dỡ bỏ một số lệnh trừng phạt.

Đây rõ ràng là thành công lớn của Iran sau các thiệt hại suốt 4 tháng qua.

Những câu hỏi phía trước

Tổng thống đương nhiệm của nước Mỹ Donald Trump từng nhiều lần chỉ trích thỏa thuận hạt nhân mà người tiền nhiệm Barack Obama ký với Iran năm 2015. Ông Trump gọi văn bản với tên gọi Kế hoạch Hành động chung toàn diện (JCPOA) này là một thất bại cho nước Mỹ, và tuyên bố sẽ đạt được một thỏa thuận lớn hơn, nhiều tham vọng hơn.

Theo các quan chức chính quyền Mỹ, ông Trump đặc biệt khó chịu khi các nhà phê bình so sánh khuôn khổ đàm phán hiện nay với thỏa thuận hạt nhân thời Obama - văn kiện mà ông từng chỉ trích quyết liệt và rút Mỹ khỏi trong nhiệm kỳ đầu tiên.

Ông muốn chứng minh rằng Iran đang và sẽ phải chấp nhận những điều kiện của ông đặt ra - những thứ mà người tiền nhiệm không thể đạt được.

Một trong những phương án được cân nhắc là buộc Iran chuyển toàn bộ kho uranium làm giàu sang Mỹ hoặc một quốc gia thứ ba được chấp nhận. Tuy nhiên, ý tưởng này cuối cùng cũng rơi vào bế tắc và sẽ cần một thỏa thuận khác để có thể giải quyết.

Đồng thời, ông Trump cũng tỏ ra cứng rắn với yêu cầu của Iran về việc được dỡ bỏ các lệnh trừng phạt quốc tế, nội dung có thể mang lại nguồn lợi tài chính khổng lồ cho Tehran.

Ngoại trưởng Rubio tuần vừa qua tái khẳng định rằng Iran phải từ bỏ lượng uranium đã làm giàu và điều này sẽ không đồng nghĩa với việc được nới lỏng trừng phạt hay nhận bất kỳ ưu đãi tài chính nào. Theo ông Rubio, mục tiêu then chốt vẫn là mở lại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, việc này khó khăn hơn nhiều so với tưởng tượng.

Ngay cả khi nhất trí được với Iran về việc dừng phong tỏa eo biển quan trọng này, Mỹ cũng cần nhiều thời gian để khôi phục mức độ an toàn và niềm tin cần thiết cho vận tải biển trở lại mức trước chiến tranh. Với lưu lượng khoảng 135 tàu bè qua mỗi ngày, Hải quân Mỹ và có thể cả lực lượng của các nước khác sẽ phải tiến hành chiến dịch quy mô lớn rà phá lượng thủy lôi đã được thả xuống khu vực.

Các công ty vận tải cũng cần tin tưởng rằng họ sẽ không bị đe dọa bởi máy bay không người lái, tên lửa hoặc tàu cao tốc của Iran. Chỉ khi đó các công ty bảo hiểm mới giảm phí bảo hiểm vận tải qua eo biển chiến lược này.

Nước Mỹ đã bước vào một mùa hè bận rộn với hàng loạt sự kiện lớn như lễ kỷ niệm 250 năm lập quốc và World Cup – ngày hội thể thao của cả thế giới. Rất khó hình dung ông Trump sẽ dành nhiều thời gian hơn hiện nay để tìm cách đưa nước Mỹ ra khỏi cuộc chiến mà chính ông phát động hồi cuối tháng Hai. Lựa chọn thời điểm này, vì thế, là chuẩn xác để dừng cuộc xung đột tại Trung Đông, cho dù kết quả của nó không như kỳ vọng.