Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 14/6 cho biết hai bên đã đạt được thỏa thuận nhằm từng bước mở lại eo biển Hormuz. Theo đó, Iran sẽ phải tiến hành rà phá thủy lôi tại tuyến hàng hải chiến lược này và không thu bất kỳ khoản phí quá cảnh nào, trong khi Mỹ sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với các tàu ra vào các cảng của Iran.

Trên mạng xã hội, Tổng thống Donald Trump tuyên bố: “Tôi chính thức cho phép mở hoàn toàn eo biển Hormuz mà không thu bất kỳ khoản phí nào, đồng thời cho phép dỡ bỏ ngay lập tức lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ. Các con tàu trên khắp thế giới, hãy khởi động động cơ của mình. Hãy để dầu mỏ được lưu thông”.

Hàng trăm tàu thuyền đang mắc kẹt

Sau thông tin trên, giá dầu Brent giảm 4,7%, xuống còn 83,21 USD/thùng trong phiên giao dịch tại châu Á. Dù vậy, việc khôi phục lưu thông qua eo biển Hormuz vẫn đối mặt nhiều thách thức khi khoảng 500 tàu thương mại còn mắc kẹt tại khu vực Vịnh Ba Tư sau hơn 3 tháng xung đột. Lưu lượng tàu qua tuyến hàng hải chiến lược này, vốn đảm nhận khoảng 20% lượng dầu giao dịch toàn cầu, hiện vẫn ở mức rất thấp.

Một chuyến quá cảnh thương mại thông thường qua eo biển Hormuz mất khoảng 8 giờ. Vì vậy, ngay cả khi tuyến hàng hải được mở lại, quá trình giải tỏa lượng tàu ùn ứ cũng sẽ diễn ra tương đối chậm, đặc biệt nếu các tàu phải hoạt động theo những điều kiện hạn chế hoặc theo hệ thống điều phối tập trung.

Eo biển Hormuz là tuyến xuất khẩu chủ chốt của các quốc gia sản xuất dầu vùng Vịnh, đồng thời là cửa ngõ vận chuyển khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Qatar. Vì vậy, bất kỳ sự gián đoạn nào tại đây cũng đều là mối lo ngại lớn đối với thị trường năng lượng thế giới.

Trước khi xung đột bùng phát, khoảng 130 tàu đi qua eo biển này mỗi ngày. Tuy nhiên, lưu lượng vận tải đã sụt giảm mạnh sau hàng loạt vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại và những lo ngại ngày càng gia tăng về an toàn của thủy thủ đoàn cũng như hàng hóa. Theo ước tính của ngành vận tải biển, kể từ khi xung đột bắt đầu ngày 28/2, đã có 46 tàu bị tấn công.

Các tổ chức vận tải biển lớn, bao gồm Phòng Vận tải biển Quốc tế (ICS) và Hiệp hội Chủ tàu BIMCO, đã ban hành hướng dẫn cho các chủ tàu trong trường hợp eo biển Hormuz được mở lại. Các tổ chức này cảnh báo việc nhiều tàu cùng lúc di chuyển mà không có sự điều phối có thể gây ùn tắc, tạo ra các tình huống bất thường và khiến hoạt động hàng hải trở nên khó lường, trong khi khả năng giám sát quân sự được cho là sẽ vẫn bị hạn chế.

Một số chủ tàu vẫn tiếp tục cho tàu đi qua Hormuz trong thời gian qua, nhưng phần lớn tỏ ra thận trọng trước các báo cáo về thủy lôi tại khu vực này, đặc biệt sau khi Mỹ tiến hành các cuộc không kích nhằm vào tàu Iran bị cáo buộc đang rải thủy lôi hồi tháng trước.

Hải quân Anh cùng một số quốc gia châu Âu khác hiện đang chuẩn bị lực lượng tại Địa Trung Hải để hỗ trợ các chiến dịch rà phá thủy lôi nếu cần thiết.

Nguy cơ gián đoạn vẫn hiện hữu

Ngay cả trước khi xuất hiện thông tin về một thỏa thuận mới, nhiều chuyên gia đã cảnh báo rằng các chủ tàu có thể vẫn duy trì thái độ dè dặt nếu Iran tiếp tục được xem là bên nắm quyền kiểm soát thực tế đối với eo biển Hormuz.

Ông Martin Kelly, Giám đốc bộ phận tư vấn của EOS Risk Group, cho biết ông “khá bi quan” về tính bền vững của bất kỳ thỏa thuận nào, trong bối cảnh các cuộc tấn công trả đũa giữa các bên vẫn leo thang ngay cả trong thời gian ngừng bắn.

“Mỗi lần chu kỳ này lặp lại, mức độ leo thang lại tăng thêm”, ông Kelly nói.

Bà Helima Croft, Giám đốc chiến lược hàng hóa toàn cầu tại RBC Capital Markets, cho rằng việc mở lại eo biển Hormuz có thể tương tự tình hình vận tải tại Biển Đỏ. Dù Mỹ đã đạt thỏa thuận với lực lượng Houthi từ năm ngoái, lưu lượng tàu qua khu vực này vẫn thấp hơn khoảng 56% so với trước xung đột. Nhiều hãng vận tải lớn vẫn tránh tuyến đường này do lo ngại về an ninh tại eo biển Bab el-Mandeb.

Bà Croft nhận định, ngay cả việc khôi phục lưu lượng ở mức thấp hơn bình thường cũng sẽ cần một khoảng thời gian đáng kể, bởi các hoạt động hậu cần liên quan đến tàu thuyền sau khi tuyến hàng hải được mở lại có thể kéo dài nhiều tuần.

Ông Saul Kavonic, chuyên gia phân tích năng lượng tại MST Financial, cho rằng ngay cả trong kịch bản lạc quan nhất, thị trường dầu mỏ vẫn sẽ duy trì trạng thái khan hiếm nguồn cung đến năm 2027 do cần thời gian để khôi phục mạng lưới vận tải biển, sửa chữa cơ sở hạ tầng năng lượng bị hư hại và bổ sung lại lượng dự trữ dầu đã suy giảm.

“Đây mới chỉ là sự khởi đầu của một quá trình dài và phức tạp nhằm khôi phục dòng chảy dầu mỏ”, ông Kavonic nhận định.

Theo ông Kavonic, eo biển Hormuz có thể chỉ được mở lại một phần và từng bước, đồng thời luôn đối mặt nguy cơ bị đóng cửa trở lại bất cứ lúc nào. Ông cũng cho rằng việc Iran tiếp tục duy trì quyền kiểm soát thực tế đối với eo biển Hormuz đồng nghĩa tuyến hàng hải này sẽ vẫn luôn đối mặt nguy cơ bị gián đoạn trong tương lai.