Ukraine hối thúc Mỹ hỗ trợ

Tổng thống Ukraine Zelensky bày tỏ sự thất vọng khi cho biết Ukraine không nhận được cảnh báo sớm về các vụ phóng tên lửa đạn đạo của Nga từ các đối tác trong hơn một tuần qua, khiến Kiev gặp khó khăn trong việc triển khai các biện pháp đánh chặn.

Ngày 19/10, ông Zelensky viết trên mạng xã hội X: “Một đợt tấn công bằng tên lửa đạn đạo khác của Nga đã diễn ra theo nhiều đợt trong đêm và một lần nữa, chúng tôi không nhận được cảnh báo sớm nào từ các đối tác”.

Trước đó, ngày 13/10, khi nhấn mạnh tầm quan trọng của hệ thống cảnh báo sớm, nhà lãnh đạo Ukraine cho biết Nga đã tiến hành một cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo nhằm vào Kiev mà không có cảnh báo trước từ các đối tác.

“Các hệ thống của chúng tôi chỉ phát hiện ra những tên lửa này khi chúng gần như đã áp sát Kiev. Điều đó hoàn toàn bất công: khi Nga phá hủy cơ sở hạ tầng năng lượng của chúng tôi, Ukraine thậm chí còn không nhận được cảnh báo sớm về các vụ phóng tên lửa đạn đạo”, ông Zelensky nói.

Bên cạnh việc bổ sung các tên lửa đánh chặn Patriot, ông Zelensky nhấn mạnh cảnh báo sớm là yếu tố đặc biệt quan trọng để Ukraine đối phó với các cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình của Nga.

Ngày 20/10, ông Zelensky cho biết đã trao đổi với Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio về hai ưu tiên cấp thiết: cung cấp các hệ thống đánh chặn tên lửa đạn đạo để bảo vệ tính mạng người dân và tăng cường cảnh báo sớm về các vụ phóng tên lửa của Nga.

Cho đến nay, ông Zelensky chưa trực tiếp quy trách nhiệm cho Mỹ về việc Ukraine không nhận được cảnh báo sớm, mà chỉ đề cập chung đến các “đối tác” của Kiev. Tuy nhiên, các nước châu Âu cũng không có năng lực tương đương với Mỹ trong lĩnh vực cảnh báo sớm tên lửa dựa trên vệ tinh. Các hệ thống như Starlink và Starshield của Mỹ là lĩnh vực công nghệ chiến lược mà châu Âu chưa có hệ thống thay thế tương xứng. Nếu Washington ngừng hỗ trợ, các nước châu Âu sẽ khó có thể bù đắp khoảng trống năng lực này trong thời gian ngắn.

Châu Âu đã đầu tư vào các hệ thống radar mặt đất và máy bay cảnh báo sớm, chỉ huy và kiểm soát trên không (AWACS). Những hệ thống này có thể theo dõi mục tiêu ở các giai đoạn khác nhau trong hành trình bay. Tuy nhiên, chúng không thể thay thế hoàn toàn vệ tinh cảnh báo sớm, vốn có khả năng phát hiện tên lửa ngay từ giai đoạn phóng.

Thông tin phát hiện ban đầu từ vệ tinh giúp các hệ thống radar mặt đất và trên không nhanh chóng xác định, theo dõi quỹ đạo mục tiêu, qua đó kéo dài thời gian phản ứng và tăng cơ hội đánh chặn thành công.

Hệ thống cảnh báo sớm tên lửa từ không gian hoạt động như thế nào?

Mỹ sở hữu mạng lưới vệ tinh được trang bị cảm biến có khả năng phát hiện, theo dõi và xác định các vụ phóng tên lửa trên phạm vi toàn cầu. Hệ thống này được phát triển từ thời Chiến tranh Lạnh và liên tục được nâng cấp qua nhiều thập kỷ. Hiện Mỹ vận hành 6 vệ tinh cảnh báo tên lửa thuộc Hệ thống hồng ngoại đặt trong không gian (SBIRS), do Lockheed Martin và Northrop Grumman chế tạo. Các vệ tinh này hoạt động trên quỹ đạo địa tĩnh (GEO), cung cấp khả năng giám sát và cảnh báo tên lửa trên phạm vi rộng suốt ngày đêm. Chúng được phóng trong giai đoạn 2011-2022.

Vệ tinh SBIRS được trang bị các cảm biến hồng ngoại có độ nhạy cao, liên tục giám sát bề mặt Trái Đất để phát hiện nhiệt lượng phát ra từ các vụ phóng tên lửa. Hệ thống có thể quét những khu vực rộng lớn để phát hiện hoạt động phóng tên lửa, đồng thời tập trung quan sát các khu vực trọng điểm nhằm theo dõi những diễn biến cụ thể, trong đó có các vụ phóng tên lửa đạn đạo chiến thuật. Các cảm biến có thể kết hợp chế độ giám sát diện rộng với khả năng tập trung vào những khu vực được xác định là cần ưu tiên theo dõi. Theo một số báo cáo, các vệ tinh SBIRS của Mỹ thường xuyên giám sát khu vực Iran và Nga với tần suất cao hơn một số khu vực khác.

Trong giai đoạn đầu của quá trình phóng, động cơ tên lửa tạo ra luồng khí xả có nhiệt độ rất cao. Dấu hiệu nhiệt này nổi bật so với môi trường xung quanh và có thể được các cảm biến hồng ngoại trên vệ tinh phát hiện. Các cảm biến hồng ngoại phục vụ nhiệm vụ cảnh báo tên lửa từ không gian (OPIR) có thể phát hiện dấu hiệu nhiệt chỉ vài giây sau khi tên lửa được phóng, kể cả trong điều kiện ban đêm hoặc khi mây che phủ. Sau đó, dữ liệu cảnh báo ban đầu được truyền đến các trạm tiếp nhận và hệ thống theo dõi trên mặt đất.

Khả năng phát hiện sớm giúp hệ thống cảnh báo tên lửa Mỹ nhận diện nhiều loại mục tiêu, từ tên lửa Scud cỡ nhỏ từng được sử dụng trong Chiến tranh vùng Vịnh lần thứ nhất đến tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM), tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm (SLBM) và tên lửa đạn đạo tầm ngắn (SRBM).

Dữ liệu cảnh báo từ vệ tinh cũng có thể hỗ trợ phát hiện và theo dõi một số loại tên lửa hành trình, tên lửa siêu thanh tùy thuộc vào đặc điểm mục tiêu và năng lực cảm biến. Tuy nhiên, khả năng phát hiện, phân loại và theo dõi từng loại tên lửa có thể khác nhau, không đồng nghĩa hệ thống có thể phát hiện mọi vụ phóng trong mọi điều kiện.

Các cảm biến này không chỉ phát hiện mà còn có khả năng nhận diện các vụ phóng tên lửa. Luồng khí xả từ động cơ tên lửa có đặc điểm nhiệt khác nhau tùy thuộc vào loại nhiên liệu, thành phần hóa học và thiết kế động cơ. Những khác biệt này tạo ra dấu hiệu hồng ngoại đặc trưng, giúp hệ thống cảm biến phân biệt và xác định một số loại tên lửa.

Mỹ vượt trội châu Âu trong lĩnh vực phát hiện tên lửa

Tuy nhiên, các cảm biến hồng ngoại trên sáu vệ tinh hoạt động ở quỹ đạo địa tĩnh (GEO) không phải là những phương tiện duy nhất của Mỹ có khả năng phát hiện tên lửa trong giai đoạn tăng tốc ngay sau khi phóng. Phân khúc không gian của chương trình SBIRS còn bao gồm các cảm biến được lắp đặt trên vệ tinh ở quỹ đạo elip cao (HEO), cùng những vệ tinh thuộc chương trình Hỗ trợ Quốc phòng (DSP) thế hệ trước. Các cảm biến trên vệ tinh HEO giúp tăng cường khả năng giám sát tại những khu vực có vĩ độ cao và vùng cực, nơi khó bao quát hiệu quả nếu chỉ dựa vào vệ tinh GEO.

Chương trình DSP được triển khai từ thập niên 1970, sau khi chương trình thử nghiệm Hệ thống Cảnh báo Phòng thủ Tên lửa (MIDAS) trong thập niên 1960 chứng minh tính khả thi của việc phát hiện các vụ phóng tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM) từ không gian. Trong khuôn khổ chương trình DSP, từ năm 1970 đến năm 2007, Mỹ đã phóng hơn 20 vệ tinh được trang bị cảm biến hồng ngoại lên quỹ đạo địa tĩnh.

Trong suốt Chiến tranh Lạnh, DSP cung cấp năng lực cảnh báo tên lửa chiến lược liên tục. Hệ thống này cũng phát hiện các vụ phóng tên lửa Scud của Iraq trong Chiến tranh vùng Vịnh lần thứ nhất. SBIRS được phát triển để kế nhiệm DSP, với độ nhạy cảm biến cao hơn, hệ thống cảm biến kép, khả năng quan sát đa phổ, độ phân giải được cải thiện và hệ thống xử lý dữ liệu mặt đất hiện đại hơn. Kết hợp các vệ tinh GEO, HEO và hệ thống DSP, Mỹ xây dựng mạng lưới giám sát và cảnh báo tên lửa trên phạm vi toàn cầu, hoạt động liên tục ngày đêm, giúp phát hiện các vụ phóng tên lửa từ nhiều khu vực trên thế giới.

Dữ liệu từ các vệ tinh được truyền về các trạm mặt đất thuộc hệ thống chỉ huy và kiểm soát không gian của Mỹ tại bang Colorado để phân tích. Quá trình xử lý nhằm xác định thời điểm, vị trí phóng, đặc điểm tên lửa, quỹ đạo dự kiến và khu vực có khả năng bị tấn công. Thông tin sau đó được chuyển đến Bộ Tư lệnh Phòng thủ Không gian Bắc Mỹ (NORAD), Bộ Tư lệnh Chiến lược Mỹ, các bộ tư lệnh tác chiến và những hệ thống phòng thủ tên lửa liên quan.

Năng lực cảnh báo sớm từ không gian đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả đánh chặn, bởi nó giúp các hệ thống radar mặt đất và trên không có thêm thời gian phát hiện, theo dõi và tính toán quỹ đạo của tên lửa. Trong khi đó, châu Âu hiện chưa sở hữu một mạng lưới cảnh báo sớm tên lửa từ không gian có năng lực tương đương hệ thống của Mỹ.