Trong nhiều năm, chính quyền Mỹ đã đề nghị ông Elon Musk, Giám đốc điều hành SpaceX, điều chỉnh hoạt động của Starlink tại Ukraine và Trung Đông, từ việc hạn chế kết nối vệ tinh trên chiến trường đến kiểm soát khả năng tiếp cận dịch vụ của các lực lượng vũ trang.

Theo các cựu quan chức cấp cao Mỹ, trong nhiệm kỳ của Tổng thống Biden, các đề nghị mà Nhà Trắng gửi cho SpaceX bao gồm ngắt dịch vụ để ngăn lực lượng dân quân thân Iran tại Yemen và Lebanon sử dụng Starlink liên lạc, đồng thời kích hoạt hệ thống nhằm cung cấp internet cho người dân Iran và hỗ trợ quân đội Ukraine.

Tương tự, chính quyền Tổng thốngTrump cũng đề nghị ông Elon Musk cung cấp Starlink tại Iran sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel năm 2025 và 2026. Mục tiêu là cải thiện khả năng truy cập internet và liên lạc cho những người biểu tình chống chính phủ, một cựu quan chức cấp cao chính quyền Trump và một nguồn tin am hiểu cho biết.

Các nguồn tin đều đề nghị giấu tên. Đây là lần đầu những yêu cầu trước đây của Mỹ liên quan đến quyền truy cập Starlink được công bố.

Vụ tranh cãi gần đây về việc hạn chế Ukraine sử dụng dịch vụ vệ tinh của SpaceX đã làm dấy lên câu hỏi về mối quan hệ giữa chính phủ Mỹ và ông Musk. Công ty của tỷ phú này sở hữu những hệ thống có vai trò quan trọng đối với quân đội Mỹ và các đồng minh.

Theo các cựu quan chức, những đề nghị từ cả chính quyền ông Biden và ông Trump cho thấy Washington ngày càng dựa vào một doanh nghiệp tư nhân để thực hiện chính sách đối ngoại ở mức độ chưa từng có.

Việc Ukraine, một đồng minh của Mỹ, bị hạn chế sử dụng Starlink cũng khiến các quan chức châu Âu lo ngại. Một số người cho rằng châu Âu cần phát triển năng lực liên lạc vệ tinh quân sự riêng, bởi hiện chưa có phương án thay thế khả thi trong ngắn hạn.

Hạ nghị sĩ Dân chủ Jason Crow hôm 23/10 kêu gọi làm rõ những thay đổi gần đây đối với dịch vụ vệ tinh của Ukraine, đồng thời cảnh báo về rủi ro khi Mỹ phụ thuộc vào SpaceX.

“Các tỷ phú không được bầu và những tập đoàn tư nhân không nên quyết định điều gì là tốt nhất cho an ninh quốc gia Mỹ”, ông Crow nói.

Vai trò của Elon Musk làm dấy lên những bất định

Vai trò của ông Musk, với tư cách lãnh đạo một công ty có ảnh hưởng lớn đến an ninh quốc gia Mỹ, đôi lúc đặt ra câu hỏi về việc ai thực sự quyết định cách sử dụng các dịch vụ vệ tinh của SpaceX.

Armand Musey, Chủ tịch công ty tư vấn ngành vệ tinh Summit Ridge Group, nhận định: “Ông ấy về danh nghĩa là một nhà điều hành doanh nghiệp có các hợp đồng với chính phủ, nhưng trên thực tế lại đang đưa ra những quyết định đối ngoại rất lớn”.

Ông Musey cho rằng khó xác định các quyết định của Musk xuất phát từ quan điểm cá nhân hay chịu tác động từ những yếu tố bên ngoài.

Trong những năm trước, ông Musk từng hạn chế quyền truy cập Starlink của Ukraine. Theo Reuters, năm 2022, ông đã yêu cầu nhân viên SpaceX ngắt vùng phủ sóng tại những khu vực Ukraine đang tìm cách giành lại từ Nga. Động thái này khiến các quan chức Nhà Trắng bất ngờ.

Ông Musk từng công khai nói rằng mình từ chối yêu cầu của Ukraine về việc kích hoạt mạng vệ tinh tại thành phố cảng Sevastopol ở Crimea để hỗ trợ một cuộc tấn công vào hạm đội Nga. Ông cho biết lo ngại việc đó sẽ khiến mình trở thành bên tiếp tay cho một hành động chiến tranh quy mô lớn.

Theo năm cựu quan chức, chính quyền Biden từng dựa vào ông Musk để hỗ trợ triển khai chính sách. Các quan chức thời Biden phối hợp với SpaceX nhằm ngăn chặn đối thủ của Mỹ bằng cách cắt dịch vụ, đồng thời hỗ trợ các đồng minh thông qua việc mở rộng khả năng tiếp cận Starlink.

Các cuộc trao đổi giữa chính phủ Mỹ và SpaceX, thường có sự tham gia của quan chức Lầu Năm Góc và Nhà Trắng, nhiều lần tập trung vào việc ngăn các nhóm như lực lượng Houthi thân Iran tại Yemen và Hezbollah ở Lebanon sử dụng thiết bị Starlink.

Các quan chức chính quyền Biden từng chia sẻ thông tin tình báo với SpaceX, cho rằng Houthi và Hezbollah đang sử dụng những thiết bị đầu cuối Starlink bị chuyển hướng khỏi mục đích ban đầu. Các thiết bị này được cho là đến tay những lực lượng trên thông qua trung gian.

Tháng 10/2023, trong các cuộc giao tranh giữa Israel và Hezbollah ở miền nam Lebanon, giới tình báo thông báo với Nhà Trắng rằng những cá nhân có liên hệ với Hezbollah có thể đã tiếp cận được thiết bị Starlink. Năm 2024, các quan chức cũnglo ngại tương tự về lực lượng Houthi tại Yemen, trong thời gian Mỹ tiến hành chiến dịch không kích nhằm vào nhóm này, theo năm cựu quan chức.

Trong cả hai trường hợp, chính quyền Mỹ đều liên hệ SpaceX, đề nghị xác định và ngắt kết nối các thiết bị. Hai cựu quan chức cho biết ít nhất một số thiết bị đã bị vô hiệu hóa.

Trong hồ sơ gửi Cục Công nghiệp và An ninh thuộc Bộ Thương mại Mỹ năm 2024, SpaceX cho biết công ty phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chính phủ để bảo đảm giấy phép xuất khẩu khi cần thiết, đồng thời bảo vệ công nghệ nhằm phục vụ mục tiêu an ninh quốc gia và chính sách đối ngoại của Mỹ.

Ngay sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine năm 2022, các quan chức chính quyền Biden đã thúc đẩy SpaceX mở rộng việc sử dụng Starlink cho quân đội Ukraine, theo hai cựu quan chức.

Trong một trường hợp khác, chính quyền Biden đề nghị SpaceX kích hoạt Starlink tại Iran trong làn sóng biểu tình bùng phát tháng 9/2022, sau cái chết của Mahsa Amini, người bị bắt vì không đội khăn trùm đầu theo quy định. Một cựu quan chức cho biết các thiết bị Starlink đã được đưa vào Iran với sự hỗ trợ của chính quyền Mỹ, nhưng không tiết lộ số lượng.

Chính quyền Trump cũng có động thái tương tự trong năm nay. Một cựu quan chức cấp cao và một nguồn tin am hiểu cho biết Washington đã thảo luận với ông Musk và SpaceX về việc đưa thiết bị Starlink vào Iran và kích hoạt chúng sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel hồi tháng 6/2025, cũng như tháng 2/2026.

Chính quyền Trump và SpaceX chưa công khai xác nhận các thiết bị này đã được kích hoạt. Tuy nhiên, Wall Street Journal hồi tháng 2 đưa tin chính phủ Mỹ đã chuyển hàng nghìn thiết bị đầu cuối Starlink vào Iran.

Những cuộc trao đổi kéo dài giữa Washington và ông Musk tại Ukraine, Trung Đông cho thấy Mỹ coi Starlink là một hạ tầng có ý nghĩa chiến lược. Đồng thời, chúng cũng phản ánh giới hạn của chính quyền khi phải dựa vào một doanh nghiệp tư nhân để điều chỉnh hoạt động của mạng lưới có ảnh hưởng trực tiếp đến các cuộc xung đột.