Kiểm soát nguồn thải, tập trung vào các điểm nóng ô nhiễm

Không khí vốn là nguồn tài nguyên thiết yếu, nhưng tại nhiều đô thị lớn, chất lượng không khí đang chịu áp lực ngày càng lớn từ quá trình đô thị hóa, giao thông, xây dựng và hoạt động sản xuất. Đặc biệt, tại Hà Nội và các tỉnh lân cận, tình trạng ô nhiễm không khí thường diễn biến phức tạp vào mùa khô, khi nồng độ bụi mịn PM2.5 có thời điểm vượt ngưỡng cho phép.

Theo ông Trương Mạnh Tuấn, Phó Trưởng phòng Quản lý chất lượng môi trường, Cục Môi trường, ô nhiễm không khí hiện tập trung chủ yếu tại Hà Nội và các tỉnh lân cận, đặc biệt nghiêm trọng vào mùa khô. Nồng độ bụi mịn PM2.5 thường xuyên vượt ngưỡng, đòi hỏi các cơ quan chức năng phải có giải pháp kiểm soát hiệu quả hơn. “Thực tế thời gian qua cho thấy ô nhiễm không khí đang ở xu thế gia tăng và chúng ta phải tìm cách kìm hãm, đảo ngược xu thế này”, ông Tuấn cho biết.

Ở góc độ địa phương, bà Lê Thanh Thủy, Phó trưởng Phòng Quản lý Môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, nhận định ô nhiễm không khí tại Thủ đô thời gian qua ở mức đáng báo động, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người dân. Kết quả quan trắc cho thấy chỉ số chất lượng không khí (AQI) có nhiều ngày ở mức đáng lo ngại.

Các nguồn phát thải chính được xác định gồm giao thông, công nghiệp, xây dựng và hoạt động đốt rơm rạ. Mỗi nguồn thải có đặc điểm và mức độ tác động khác nhau, vì vậy, việc giảm ô nhiễm không khí cần được triển khai trên cơ sở xác định đúng nguồn phát sinh, khu vực chịu ảnh hưởng và thời điểm ô nhiễm gia tăng.

Thay vì chỉ tập trung xử lý khi chất lượng không khí suy giảm, công tác quản lý cần chuyển mạnh sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát phát thải từ gốc. Việc nhận diện chính xác các điểm nóng sẽ giúp cơ quan chức năng xác định thứ tự ưu tiên, lựa chọn biện pháp phù hợp và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Hoàn thiện chính sách, đặt mục tiêu giảm bụi mịn PM2.5

Để cải thiện chất lượng không khí, Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026-2030 đã đặt ra các mục tiêu nhằm từng bước đảo ngược xu thế ô nhiễm.

Theo ông Trương Mạnh Tuấn, đến năm 2030, Hà Nội phấn đấu giảm 20% nồng độ bụi PM2.5 trung bình năm so với mức đo đạc năm 2024, đưa chỉ số này xuống dưới 40 µg/m³. Các tỉnh lân cận như Thái Nguyên, Phú Thọ, Bắc Ninh cũng đặt mục tiêu giảm trên 10% chỉ số bụi mịn PM2.5.

Để đạt được mục tiêu, kế hoạch xác định các nhóm nhiệm vụ trọng tâm gồm hoàn thiện thể chế, chính sách; kiểm soát nguồn thải công nghiệp; quản lý giao thông và hoạt động xây dựng; tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ; huy động nguồn lực và thúc đẩy hợp tác.

Trong đó, hoàn thiện cơ chế, chính sách cần gắn với trách nhiệm cụ thể của từng ngành, địa phương và đơn vị liên quan. Các giải pháp kiểm soát phát thải phải được triển khai đồng bộ, đi kèm công tác giám sát, đánh giá kết quả và xử lý vi phạm theo quy định.

Đối với nguồn thải giao thông và xây dựng, việc kiểm soát bụi, giảm phát thải từ phương tiện và tăng cường quản lý hoạt động thi công tại các khu vực trọng điểm có ý nghĩa quan trọng. Cùng với đó, cần chú trọng kiểm soát phát thải công nghiệp, hạn chế tình trạng đốt phụ phẩm nông nghiệp gây ô nhiễm và nâng cao ý thức chấp hành quy định bảo vệ môi trường.

Theo ông Tuấn, một trong những dự án ưu tiên thời gian tới là thí điểm xây dựng vùng phát thải thấp (LEZ) tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Tại các khu vực này, phương tiện giao thông và những nguồn phát sinh ô nhiễm sẽ được kiểm soát chặt chẽ hơn, kết hợp với các chính sách khuyến khích chuyển đổi sang phương tiện sử dụng năng lượng sạch.

Bên cạnh đó, Hà Nội đặt mục tiêu có tối thiểu 200 công trình xanh vào năm 2030 và thí điểm công nghệ phun sương giảm bụi tại các khu vực trọng điểm. Đây là những giải pháp hướng tới giảm tác động môi trường từ hoạt động đô thị, đồng thời thúc đẩy quá trình chuyển đổi theo hướng xanh và bền vững.

Ứng dụng công nghệ, nâng cao độ chính xác của dữ liệu quan trắc

Muốn xử lý hiệu quả các điểm nóng ô nhiễm không khí, dữ liệu quan trắc cần phản ánh chính xác diễn biến chất lượng môi trường và hỗ trợ xác định nguồn phát thải. Đây là cơ sở để cơ quan quản lý lựa chọn giải pháp phù hợp thay vì triển khai dàn trải, thiếu trọng tâm.

Ông Trương Mạnh Tuấn nhấn mạnh định hướng tăng cường ứng dụng công nghệ, nâng cao chất lượng đo đạc và khai thác dữ liệu phục vụ quản lý môi trường. Khi xác định được khu vực ô nhiễm nghiêm trọng, thời điểm phát thải gia tăng và những nguồn thải chủ yếu, các biện pháp can thiệp sẽ có điều kiện được thiết kế sát với thực tế hơn. “Chúng ta sẽ hướng tới công nghệ dữ liệu, đo đạc chính xác. Khi có dữ liệu phản ánh đúng thực tế, chúng ta mới có những giải pháp ‘đánh trúng, đánh đúng’ vào các điểm nóng gây ô nhiễm lớn hiện nay”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Việc nâng cao chất lượng dữ liệu không chỉ hỗ trợ cảnh báo sớm những thời điểm chất lượng không khí suy giảm mà còn góp phần đánh giá hiệu quả của các chính sách sau khi triển khai. Thông qua việc theo dõi các chỉ số quan trắc theo thời gian, cơ quan chức năng có thể xác định biện pháp nào phát huy hiệu quả, khu vực nào cần tăng cường kiểm soát và nguồn lực nên được ưu tiên ở đâu.

Cùng với công nghệ quan trắc, việc chia sẻ dữ liệu và phối hợp giữa các cơ quan quản lý cũng cần được chú trọng. Bởi ô nhiễm không khí không dừng lại trong phạm vi địa giới hành chính của một địa phương. Hoạt động giao thông, sản xuất công nghiệp và đô thị hóa tại Hà Nội cùng các tỉnh lân cận có mối liên hệ chặt chẽ, đòi hỏi giải pháp quản lý phải có tính liên vùng.

Triển khai vùng phát thải thấp, hướng tới môi trường đô thị bền vững

Theo bà Lê Thanh Thủy, Hà Nội xác định không đánh đổi môi trường lấy phát triển kinh tế và sẽ triển khai các biện pháp toàn diện, có tính chiến lược nhằm giảm ô nhiễm môi trường. Trong đó, thành phố đã có nghị quyết quy định thực hiện vùng phát thải thấp trên địa bàn Hà Nội, với định hướng triển khai tại khu vực trung tâm.

Vùng phát thải thấp hướng tới kiểm soát chặt các nguồn phát thải, giảm bụi mịn PM2.5, oxit nitơ (NOx), khí CO và các chất ô nhiễm khác; đồng thời khuyến khích phương tiện xanh, sử dụng năng lượng sạch và nâng cao hiệu quả quản lý chất thải.

Việc xác định khu vực thực hiện vùng phát thải thấp dựa trên ba tiêu chí chính: thuộc vùng bảo vệ nghiêm ngặt và vùng hạn chế phát thải theo Quy hoạch Thủ đô thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050; thường xuyên ùn tắc giao thông ở mức D-F theo tiêu chuẩn TCVN 13592:2022; và có chỉ số AQI trung bình trong một năm gần nhất dưới mức trung bình theo trạm quan trắc chuẩn.

Các tiêu chí này là cơ sở để lựa chọn khu vực phù hợp, hướng tới kiểm soát phát thải gắn với điều kiện thực tế. Hiệu quả thực hiện sẽ phụ thuộc vào khả năng tổ chức triển khai, kiểm soát phương tiện, phát triển hạ tầng giao thông công cộng và chính sách hỗ trợ người dân chuyển đổi sang phương tiện ít phát thải.

Từ mục tiêu giảm bụi mịn PM2.5 đến năm 2030, có thể thấy việc cải thiện chất lượng không khí cần sự kết hợp giữa hoàn thiện chính sách, kiểm soát nguồn thải, ứng dụng khoa học công nghệ và phối hợp liên vùng. Trong đó, nhận diện đúng điểm nóng là bước quan trọng để các giải pháp được triển khai có trọng tâm, phù hợp với từng khu vực và từng nhóm nguồn phát thải.

Khi dữ liệu quan trắc được nâng cao chất lượng, trách nhiệm quản lý được xác định rõ và các chính sách được thực hiện đồng bộ, công tác kiểm soát ô nhiễm không khí sẽ có thêm cơ sở để chuyển từ ứng phó bị động sang phòng ngừa chủ động. Đây là hướng đi cần thiết nhằm cải thiện chất lượng không khí, bảo vệ sức khỏe người dân và xây dựng môi trường sống xanh, an toàn, bền vững.