Đề xuất quản lý theo mức độ rủi ro

Sáng nay (17/10), tiếp tục chương trình của ngày làm việc đầu tiên Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đã trình bày tờ trình vềdự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường. Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh đến sự cần thiết sửa đổi luật sau 15 năm thi hành Luật Đo lường năm 2011.

Theo Bộ trưởng, dự thảo giữ nguyên phạm vi điều chỉnh của luật hiện hành, đồng thời bổ sung, sửa đổi nhiều quy định nhằm đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, cải cách thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Sau khi tiếp thu, chỉnh lý, dự thảo bổ sung 16 điều, bãi bỏ 4 điều và sửa đổi, bổ sung các nội dung liên quan tại 24/57 điều của luật hiện hành, đồng thời bổ sung 4 điều mới. Một trong những nội dung đáng chú ý là đổi mới phương thức kiểm soát phương tiện đo nhóm 2, chuyển dần từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ quản lý thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu, nền tảng số và mức độ rủi ro.

Phương tiện đo nhóm 2 bao gồm nhiều thiết bị gắn trực tiếp với đời sống, như công tơ điện, đồng hồ nước, cột đo xăng dầu, cân thương mại, thiết bị đo huyết áp, đường huyết và nồng độ cồn... Độ chính xác của những thiết bị này ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người tiêu dùng, an toàn xã hội và tính minh bạch trong giao dịch.

Theo báo cáo thẩm tra của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, hiện có khoảng 6,4 triệu thiết bị thuộc 69 loại phương tiện đo nhóm 2, đều phải kiểm định từng chiếc tại các tổ chức theo quy định. Tuy nhiên, các thiết bị có mức độ rủi ro, độ ổn định và điều kiện sử dụng rất khác nhau, trong khi cơ chế kiểm soát hiện nay còn tương đối đồng nhất, dẫn đến chi phí tuân thủ lớn.

Từ thực tế này, cơ quan thẩm tra đề nghị bổ sung ngay trong luật nguyên tắc quản lý dựa trên mức độ rủi ro, tính đến lĩnh vực, mục đích sử dụng, độ ổn định của phương tiện đo, lịch sử tuân thủ và năng lực của chủ thể. Trên cơ sở đó, Chính phủ sẽ quy định phương thức kiểm soát phù hợp với từng nhóm thiết bị.

Giảm thủ tục, tăng ứng dụng dữ liệu số

Bên cạnh đổi mới hoạt động kiểm định, dự thảo luật hướng tới xây dựng nền tảng số, cơ sở dữ liệu dùng chung, số hóa kết quả đo lường và quản lý, khai thác dữ liệu trên môi trường điện tử. Chứng thư điện tử được đề xuất có giá trị pháp lý như văn bản giấy; yêu cầu đối với phần mềm của phương tiện đo cũng được bổ sung nhằm phòng, chống hành vi gian lận.

Dự thảo đồng thời phân định rõ cơ chế quản lý phương tiện đo nhóm 1 và nhóm 2. Một số hoạt động kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm phương tiện đo nhóm 1 và chuẩn đo lường không dùng trực tiếp để kiểm định phương tiện đo nhóm 2 sẽ thực hiện theo cơ chế công bố năng lực, tự chịu trách nhiệm. Đối với phương tiện đo nhóm 2, Nhà nước đánh giá, chỉ định các tổ chức có đủ năng lực theo quy định.

Các nội dung cải cách khác gồm bãi bỏ thủ tục chứng nhận chuẩn công tác, bỏ việc phân loại hàng đóng gói sẵn và thủ tục cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng dấu định lượng. Theo cơ quan soạn thảo, các sửa đổi nhằm cắt giảm, đơn giản hóa 8 thủ tục hành chính, giảm chi phí cho doanh nghiệp nhưng vẫn duy trì các biện pháp cần thiết để bảo đảm độ chính xác của phép đo, chống gian lận thương mại và bảo vệ người tiêu dùng.

Dự thảo cũng ưu tiên phát triển chuẩn đo lường phục vụ công nghệ chiến lược, kinh tế số, kinh tế xanh; đồng thời lần đầu luật hóa chương trình bảo đảm đo lường tại tổ chức, doanh nghiệp theo hướng tự nguyện.

Cần làm rõ cơ chế kiểm soát và thừa nhận kết quả nước ngoài

Tại báo cáo thẩm tra, bà Nguyễn Thanh Hải, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hộicho biết, Ủy ban tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật Đo lường, đồng thời đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo để bảo đảm tính khả thi và đổi mới thực chất phương thức quản lý.

Theo cơ quan thẩm tra, dù định hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm đã được xác định, các quy định trong dự thảo về cơ bản vẫn duy trì phương thức kiểm soát như hiện hành, chưa thể hiện rõ tiêu chí phân loại theo mức độ rủi ro và lịch sử tuân thủ. Vì vậy, việc bổ sung nguyên tắc quản lý theo rủi ro được xem là cần thiết để tránh tình trạng áp dụng một cơ chế kiểm soát cho các thiết bị có đặc điểm khác nhau.

Một vấn đề khác là thừa nhận kết quả thử nghiệm, phê duyệt mẫu của nước ngoài. Theo báo cáo thẩm tra, mỗi năm có hơn 3.000 mẫu phương tiện đo nhập khẩu phải thực hiện thủ tục phê duyệt mẫu tại Việt Nam. Dự thảo đã đề cập cơ chế miễn, giảm thử nghiệm nhưng chưa quy định nguyên tắc thừa nhận kết quả thử nghiệm, chứng nhận của nước ngoài.

Điều này có thể khiến doanh nghiệp phải thực hiện lại các phép thử tương đương, làm tăng chi phí và kéo dài thời gian đưa sản phẩm ra thị trường. Ủy ban đề nghị bổ sung nguyên tắc thừa nhận kết quả thử nghiệm nước ngoài trên cơ sở năng lực của tổ chức thực hiện, mức độ tương đương về yêu cầu kỹ thuật, điều ước quốc tế và các cơ chế thừa nhận mà Việt Nam tham gia. Cơ quan thẩm tra cũng lưu ý việc phân cấp, phân quyền phải gắn với năng lực thực thi; trách nhiệm quản lý giữa Trung ương, cấp tỉnh và cấp xã cần rõ ràng, tránh chồng chéo hoặc tạo khoảng trống pháp lý.

Theo đề xuất của Chính phủ, dự án luật được trình Quốc hội xem xét thông qua tại kỳ họp này và dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/3/2027. Việc triển khai không làm phát sinh tổ chức bộ máy, biên chế mới; kinh phí được bố trí từ dự toán chi cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và các nguồn hợp pháp khác.

Việc sửa đổi Luật Đo lường được kỳ vọng tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý các thiết bị đo lường thiết yếu. Tuy nhiên, để chính sách thực sự phát huy hiệu quả, yêu cầu đặt ra là phải xác định rõ tiêu chí kiểm soát theo rủi ro, bảo đảm thiết bị được quản lý phù hợp với mức độ ảnh hưởng đến người dân, qua đó vừa giảm chi phí tuân thủ, vừa duy trì tính chính xác, minh bạch trong các giao dịch hằng ngày.