Khoảng trống trách nhiệm trong mô hình nhượng quyền bưu chính

Sáng 17/10, thảo luận tại nghị trường về dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi, đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Đỗ Đức Hồng Hà cho rằng, dự thảo chưa làm rõ trách nhiệm pháp lý giữa doanh nghiệp sở hữu nền tảng công nghệ và bên nhận nhượng quyền bưu chính. Khoảng trống này có thể gây khó khăn trong xử lý các vi phạm liên quan đến vận chuyển hàng cấm, hàng giả, gian lận thương mại và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Sự phát triển của thương mại điện tử thúc đẩy doanh nghiệp bưu chính mở rộng mạng lưới thông qua mô hình nhượng quyền, huy động các hộ kinh doanh và cửa hàng bán lẻ tham gia tiếp nhận bưu gửi. Tuy nhiên, Điều 16 của dự thảo luật mới quy định khái quát và dẫn chiếu sang pháp luật về thương mại, chưa làm rõ trách nhiệm của các bên khi xảy ra vi phạm. Điều này có thể gây vướng mắc cho cơ quan chức năng trong xác định trách nhiệm, điều tra và truy vết vi phạm liên quan đến an toàn, an ninh bưu chính.

Vì vậy, đại biểu đề nghị, bổ sung quy định về trách nhiệm pháp lý giữa các bên. Theo đó, doanh nghiệp sở hữu nền tảng công nghệ chịu trách nhiệm chính về quy chuẩn kỹ thuật, an toàn hệ thống và an ninh bưu gửi; bên nhận nhượng quyền chịu trách nhiệm trực tiếp đối với vi phạm do lỗi chủ quan trong khâu tiếp nhận bưu gửi.

Cần sửa đổi khoản 1 Điều 11 theo hướng xác định doanh nghiệp bưu chính vận hành mạng dựa trên năng lực kết nối, tích hợp dữ liệu và trách nhiệm quản lý toàn trình chuỗi cung ứng bưu gửi, thay vì bắt buộc phải sở hữu hoặc kiểm soát đồng thời ba hệ thống hạ tầng vật lý gồm hệ thống khai thác, chia chọn bưu gửi; hệ thống điểm phục vụ; và hệ thống thông tin vận hành mạng bưu chính.

Liên quan đến điều kiện kinh doanh và cơ chế quản lý hậu kiểm, đại biểu cho rằng, Dự thảo Luật Bưu chính đang bộc lộ sự thiếu thống nhất giữa điều kiện kinh doanh và cơ chế quản lý hậu kiểm. Cụ thể, khoản 1 Điều 11 yêu cầu doanh nghiệp bưu chính vận hành mạng phải trực tiếp điều phối, kiểm soát đồng thời ba thành phần cốt lõi, gồm hệ thống khai thác, chia chọn bưu gửi; hệ thống điểm phục vụ; và hệ thống thông tin vận hành mạng bưu chính.

Trong khi đó, khoản 3 Điều 14 quy định cơ quan nhà nước chỉ kiểm tra tính đầy đủ, hợp lệ của hồ sơ đăng ký cung cấp dịch vụ bưu chính, không thẩm định nội dung. Đáng chú ý, khoản 1 và khoản 2 Điều 50 yêu cầu hơn 700 doanh nghiệp bưu chính đang hoạt động phải đăng ký lại trong vòng 12 tháng kể từ ngày Luật có hiệu lực, theo các điều kiện tại Điều 11 và Điều 13.

Sự thiếu đồng bộ này có thể tạo ra khoảng trống trong quản lý. Doanh nghiệp có thể tự kê khai là doanh nghiệp bưu chính vận hành mạng để tiếp cận các cơ chế ưu tiên về quỹ đất, quy hoạch hạ tầng giao thông đô thị theo điểm h, điểm i khoản 1 Điều 32, trong khi cơ quan quản lý không thẩm định thực tế năng lực hạ tầng tại thời điểm đăng ký.

Ở chiều ngược lại, nếu chuyển sang kiểm tra sau đăng ký nhưng không có tiêu chí định lượng, minh bạch để xác định thế nào là trực tiếp điều phối, kiểm soát đồng thời ba hệ thống, việc thực thi có thể thiếu thống nhất, dẫn đến áp dụng tùy nghi, gây phiền hà và làm tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Giao hàng đến tủ thông minh có đồng nghĩa hết trách nhiệm?

Ở góc nhìn khác, ĐBQHNguyễn Phương Thủy (đoàn ĐBQH Hà Nội) cho rằng, các mô hình giao nhận đang phát triển nhanh chóng, không còn giới hạn ở địa chỉ nhà riêng hay nơi làm việc của người nhận. Bưu gửi hiện có thể được giao tại tủ nhận hàng thông minh, điểm nhận hàng dùng chung hoặc địa điểm do bên thứ ba vận hành. Những phương thức này giúp tiết kiệm chi phí, tăng tính linh hoạt nhưng cũng đặt ra yêu cầu làm rõ trách nhiệm pháp lý khi xảy ra tranh chấp.

Đại biểu nêu tình huống, doanh nghiệp bưu chính đã đưa hàng vào tủ nhận hàng thông minh tại chung cư nhưng người nhận chưa đến lấy, sau đó bưu gửi bị mất hoặc hư hỏng. Trong trường hợp này, việc hàng đã được đưa đến địa điểm thỏa thuận có đồng nghĩa doanh nghiệp bưu chính hết trách nhiệm hay không? Trách nhiệm thuộc về doanh nghiệp bưu chính, đơn vị vận hành tủ nhận hàng hay chủ thể khác?

Nếu pháp luật không xác định rõ nguyên tắc phân định trách nhiệm, người sử dụng dịch vụ có thể gặp khó khăn khi yêu cầu bồi thường, trong khi doanh nghiệp cũng thiếu căn cứ thống nhất để xử lý các tình huống phát sinh.

Vì thế Đại biểu đề nghị, rà soát Điều 5 và Điều 41 theo hướng thống nhất các khái niệm về địa chỉ người nhận, địa điểm nhận và địa điểm phát bưu gửi; đồng thời bổ sung nguyên tắc xác nhận hoàn thành việc phát hàng, xác định trách nhiệm của doanh nghiệp khi sử dụng điểm nhận do bên thứ ba vận hành và xử lý trường hợp bưu gửi mất, hư hỏng trước khi việc giao nhận được xác nhận hoàn tất.

Về chia sẻ, kết nối dữ liệu trong lĩnh vực bưu chính, đại biểu Nguyễn Phương Thủy cho rằng, Nhà nước cần chủ động xây dựng, công bố tiêu chuẩn và giao thức kết nối dùng chung, thay vì chỉ đặt nghĩa vụ kết nối lên doanh nghiệp. Nếu mỗi doanh nghiệp phải tự xây dựng giao diện, tiêu chuẩn kỹ thuật và giải pháp kết nối riêng, việc liên thông dữ liệu sẽ khó đạt hiệu quả, đồng thời làm tăng chi phí tuân thủ và tạo rào cản đối với doanh nghiệp mới tham gia thị trường.

Cùng với đó, hoàn thiện Điều 36 và Điều 38 theo hướng Nhà nước xây dựng tiêu chuẩn, giao thức kết nối thống nhất; doanh nghiệp tổ chức kết nối phù hợp với quy mô và loại hình hoạt động. Việc chia sẻ dữ liệu cũng cần giới hạn rõ về loại dữ liệu, mục đích sử dụng, chủ thể được tiếp cận, thời hạn lưu trữ và trách nhiệm khi xảy ra sự cố, bảo đảm tuân thủ quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân.