Tổn thất của Iran

Trong vai trò quan chức an ninh quốc gia cấp cao và trên thực tế là người điều phối chính sách, ông Larijani đã nổi lên như một “kiến trúc sư” chủ chốt về chiến lược quân sự và ngoại giao của Iran kể từ khi xung đột với Mỹ và Israel bùng phát. Ngày 17/3, Israel tuyên bố đã loại bỏ ông trong một cuộc tấn công. Theo Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, ông Ali Larijani thiệt mạng cùng nhiều người khác, trong đó có con trai của ông và các nhân viên an ninh.

Ở tuổi 67, ông Larijani được xem là biểu tượng rõ nét cho tính liên tục của chế độ Iran. Dù là mục tiêu hàng đầu của Israel kể từ khi chiến sự nổ ra ngày 28/2, ông vẫn xuất hiện tại một cuộc mít tinh công khai ở Tehran tuần trước.

Trong hai tuần đầu của xung đột, ông Larijani cũng hoạt động dày đặc trên mạng xã hội, liên tục chỉ trích Tổng thống Donald Trump và cảnh báo các quốc gia Hồi giáo tại Vùng Vịnh: “Các bạn biết Mỹ không trung thành với các bạn và Israel là kẻ thù của các bạn. Hãy dừng lại một chút và suy nghĩ về tương lai của khu vực".

Theo giới phân tích, cái chết của ông Larijani sẽ khiến giới lãnh đạo Iran mất đi một trong những tiếng nói sắc sảo và có ảnh hưởng nhất, đồng thời làm gia tăng khó khăn cho các nỗ lực đàm phán chấm dứt chiến tranh. Đối với nhiều nhà quan sát, ông Larijani đã trở thành “lãnh đạo trên thực tế” của Iran trong bối cảnh biến động gần đây, đặc biệt sau khi Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei qua đời.

Ông Larijani được mô tả là một “người trong cuộc thực thụ”, với hàng chục năm hoạt động ở trung tâm hệ thống quyền lực, tạo dựng uy tín trên nhiều nhóm tinh hoa khác nhau.

“Cộng hòa Hồi giáo được thiết kế để có thể tồn tại dù mất đi các cá nhân nhưng những nhân vật có kinh nghiệm đa dạng như vậy không dễ thay thế”, chuyên gia Hamidreza Azizi nhận định. Các đợt không kích của Israel, cả hồi tháng 6/2025 và trong cuộc xung đột hiện tại, đã loại khỏi vòng chiến nhiều chỉ huy và quan chức an ninh dày dạn kinh nghiệm của Iran. Tuy nhiên, việc mất đi người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia như ông Larijani được đánh giá là tổn thất ở cấp độ khác.

Theo một nguồn tin am hiểu các kế hoạch nội bộ, hồi tháng 9 năm ngoái, ông Larijani từng được Mỹ và Israel xem là ứng viên chuyển tiếp được ưu tiên nhất. Tuy nhiên, sau khi ông thúc đẩy kiểm soát biểu tình trong nước, gia tăng chỉ trích Washington và Tel Aviv, đồng thời đóng vai trò then chốt trong hoạch định các hoạt động quân sự, Israel đã đưa ông vào danh sách mục tiêu từ đầu tháng 2/2026.

Giới chuyên gia cho rằng cái chết của ông có thể không tác động ngay lập tức đến diễn biến chiến trường, nhưng sẽ khiến việc điều hành chính trị và kiểm soát thông điệp trở nên phức tạp hơn, do ông là người có mạng lưới quan hệ quốc tế rộng và khả năng điều phối nội bộ hiệu quả.

Trong khi đó, Tổng thống Masoud Pezeshkian - một nhân vật ôn hòa, được cho là khó có thể tập hợp đủ sự ủng hộ trong nội bộ để dẫn dắt tiến trình đàm phán chấm dứt chiến tranh. Theo các chuyên gia, một thỏa thuận tiềm năng sẽ cần một nhân vật có tầm ảnh hưởng và uy tín như ông Larijani để dung hòa các phe phái trong giới lãnh đạo Iran.

Vai trò quan trọng trong gần nửa thế kỷ

Trong gần 50 năm, ông Ali Larijani từng nắm giữ nhiều vị trí chủ chốt trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), bộ máy an ninh, truyền thông nhà nước và Quốc hội Iran. Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran ca ngợi sự nghiệp chính trị lâu dài của ông, mô tả ông là người “cho đến những giây phút cuối cùng của cuộc đời vẫn cống hiến cho sự phát triển của đất nước” và kêu gọi đoàn kết trước các mối đe dọa từ bên ngoài. Theo chuyên gia Hamidreza Azizi, “một lộ trình như vậy là khá hiếm” trong hệ thống Cộng hòa Hồi giáo Iran.

“Chức vụ duy nhất ông chưa từng đảm nhiệm là tổng thống", ông Hamidreza Azizi cho hay.

Ông Larijani được đánh giá là một nhân vật linh hoạt trong môi trường chính trị phức tạp của Iran - một “nhà bảo thủ thực dụng”, có khả năng làm việc với nhiều phe phái khác nhau trong hệ thống, đồng thời vẫn tuyệt đối trung thành với chế độ. Ông từng là chỉ huy trong IRGC trong cuộc chiến Iran - Iraq thập niên 1980, sau đó giữ chức lãnh đạo đài phát thanh - truyền hình quốc gia.

Trong thập niên đầu thế kỷ XXI, ông là trưởng đoàn đàm phán hạt nhân của Iran. Các nhà ngoại giao phương Tây từng làm việc với ông đánh giá ông là người tinh tế và sắc sảo. Từ năm 2004, sau khi được bổ nhiệm làm cố vấn, ông ngày càng có ảnh hưởng đối với Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei trong các vấn đề an ninh.

Trong 12 năm, đến năm 2020, ông giữ chức Chủ tịch Quốc hội, qua đó mở rộng đáng kể cơ sở quyền lực. Trong một cuộc trả lời phỏng vấn với CNN năm 2015, ông Larijani từng ca ngợi thỏa thuận hạt nhân do chính quyền cựu Tổng thống Barack Obama thúc đẩy, cho rằng đây là “khởi đầu cho việc hiểu biết tốt hơn về các vấn đề khác”.

Sau cuộc xung đột với Israel năm ngoái, ông trở lại vị trí trung tâm quyền lực với vai trò người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia và được nhiều nhà phân tích coi là người ra quyết định quan trọng nhất tại Iran.

Ông cũng trở thành gương mặt đại diện nổi bật của Iran trên trường quốc tế với các chuyến công du gần đây tới Moscow (Nga), Beirut (Lebanon), Abu Dhabi (UAE) và Oman. Cuối tháng 1/2026, ông đã gặp Tổng thống Nga Vladimir Putin và trình bày các điều kiện của Iran cho một thỏa thuận hạt nhân sau chuyến thăm Oman - quốc gia đóng vai trò trung gian giữa Washington và Tehran.

Vị thế trung tâm của ông trong hệ thống còn được củng cố bởi nền tảng gia đình có ảnh hưởng trong giới giáo sĩ. Ông kết hôn với con gái của một đại giáo chủ, trong khi anh trai ông - Sadegh Larijani, cũng là một giáo sĩ cấp cao và từng đứng đầu ngành tư pháp Iran. Một người anh khác của ông - Mohammad-Javad Larijani cũng giữ nhiều vị trí trong hệ thống chính trị.

Ngoài chính trị, ông Larijani còn là một học giả có uy tín. Ban đầu ông được đào tạo về toán học và khoa học máy tính tại Đại học Công nghệ Sharif, sau đó lấy bằng tiến sĩ triết học tại Đại học Tehran và có nhiều công trình nghiên cứu về triết gia Đức Immanuel Kant.

Trong những ngày cuối đời, ông liên tục phát đi các thông điệp cứng rắn về khả năng Iran sẵn sàng cho một cuộc chiến kéo dài.

“Không giống như Mỹ, Iran đã chuẩn bị cho một cuộc chiến lâu dài”, ông Larijani viết trên mạng xã hội X ngay sau khi Washington phát động chiến dịch.

Giới phân tích cho rằng cái chết của ông có thể khiến xung đột kéo dài hơn. Ngày 16/3, truyền thông nhà nước Iran thông báo cựu chỉ huy IRGC 71 tuổi Mohsen Rezaei từng nghỉ hưu nay đã trở lại để đảm nhận vai trò cố vấn quân sự cấp cao cho Lãnh tụ tối cao mới Mojtaba Khamenei.

Theo chuyên gia Azizi, động thái này cho thấy ban lãnh đạo Iran đang ngày càng dựa vào thế hệ từng tham chiến trong cuộc chiến Iran - Iraq, qua đó gia tăng xu hướng quân sự hóa, trong khi thiếu đi yếu tố cân bằng mang tính thực dụng mà ông Larijani từng đại diện.