Năm quốc gia châu Âu gồm Đức, Pháp, Anh, Italy và Ba Lan, hay còn gọi là nhóm E5, vừa có cuộc họp thượng đỉnh lần đầu tiên tại Berlin (Đức) nhằm thống nhất lập trường trước thềm Hội nghị Thượng đỉnh NATO dự kiến diễn ra trong tháng tới.

Trên bàn nghị sự là những vấn đề cấp bách như hỗ trợ Ukraine hay tăng cường năng lực quốc phòng. Ngoài ra, chủ đề được chú ý nhất làcách châu Âu tự chủ quốc phòng khi Mỹ tiếp tục điều chỉnh sự hiện diện quân sự tại lục địa này.

Từ Hội nghị Thượng đỉnh E5, có thể thấy những tín hiệu về lập trường và vai trò của châu Âu trong quá trình NATO đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mới, được nhiều chuyên gia gọi là "NATO 3.0".

Bước đi mang tính bước ngoặt

Việc nhóm E5, gồm Đức, Pháp, Anh, Italy và Ba Lan, lần đầu tiên tổ chức một hội nghị thượng đỉnh riêng biệt tại Berlin ngay trước thềm Hội nghị Thượng đỉnh NATO chỉ chưa đầy hai tuần là một bước đi mang tính bước ngoặt. Định ước này ra đời xuất phát từ nhu cầu cấp bách của lục địa già trong việc chủ động định hình chương trình nghị sự chung. Thay vì bước vào hội nghị toàn thể với vị thế bị động hay chia rẽ, năm cường quốc đại diện cho những nền kinh tế và tiềm lực quân sự mạnh nhất châu Âu đã ngồi lại để đúc kết một tiếng nói thống nhất, tạo ra sức nặng chính trị đủ lớn để buộc các đối tác bên kia đại dương, đặc biệt là Mỹ, phải lắng nghe một cách nghiêm túc.

Sự gắn kết này cũng phản ánh tư duy chiến lược mới khi liên minh bước vào kỷ nguyên "NATO 3.0", giai đoạn mà cấu trúc an ninh không còn sự bao bọc tuyệt đối từ Washington như trước. Trước xu thế nước Mỹ đang dịch chuyển dần trọng tâm sang khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, hội nghị Berlin chính là lời khẳng định trách nhiệm của châu Âu. Lục địa già hiểu rằng họ không thể trì hoãn việc tự gánh vác chi phí cũng như nâng cao năng lực tác chiến thực địa để tự bảo vệ mình.

Đồng thời, sự đồng thuận của nhóm E5 tạo ra một bộ khung hỗ trợ vững chắc và thông suốt cho Ukraine. Bằng việc kết nối quốc gia tiền tuyến Ba Lan với bốn cường quốc Tây Âu, nhóm này muốn đảm bảo các quyết định về viện trợ khí tài hạng nặng hay tài chính tại hội nghị sắp tới sẽ được thông qua nhanh chóng, thực chất, triệt tiêu mọi nguy cơ chậm trễ do bất đồng quan điểm giữa các thành viên.

Nhìn một cách tổng thể, diễn biến tại Berlin không nhằm mục đích chia rẽ hay thay thế NATO, mà là bước chuẩn bị căn cơ để xây dựng một "trụ cột châu Âu" vững chắc bên trong liên minh. Qua đó, châu Âu phát đi thông điệp rõ ràng rằng họ đã sẵn sàng làm chủ sân nhà, chấp nhận chi tiền và chia sẻ gánh nặng quyền lực để trở thành một đối tác ngang hàng, thực chất trong cấu trúc an ninh toàn cầu mới.

Những lĩnh vực châu Âu có sự đồng thuận rõ nét nhất

Thông điệp từ Tuyên bố chung của hội nghị thượng đỉnh E5 tại Berlin vừa qua cho thấy các cường quốc châu Âu đạt được sự đồng thuận sâu sắc trên bốn lĩnh vực cốt lõi. Sự đồng lòng này không chỉ nhằm đối phó với các thách thức trước mắt mà còn nhằm tái định hình hoàn toàn cấu trúc an ninh của lục địa già trong kỷ nguyên mới.

Đầu tiên là sự thống nhất về chia sẻ trách nhiệm tài chính và định hình "trụ cột châu Âu" trong NATO. Các nhà lãnh đạo E5 đều đồng ý rằng châu Âu phải gánh vác trách nhiệm lớn hơn đối với an ninh xuyên Đại Tây Dương. Minh chứng rõ nhất là việc Đức tuyên bố hướng tới mục tiêu chi tiêu quốc phòng đạt mức 3,5% GDP vào năm 2029. Cam kết này phản ánh nhận thức chung rằng châu Âu không thể tiếp tục phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn lực từ Mỹ, mà phải chủ động đầu tư để nâng cao năng lực tự cường.

Thứ hai là bước chuyển dịch mang tính thế hệ trong hợp tác công nghiệp quốc phòng. E5 không chỉ dừng lại ở việc tăng ngân sách, mà đồng thuận cải tổ toàn diện cách thức chi tiêu thông qua mua sắm và phát triển chung. Trọng tâm công nghệ được các nước đặt vào hệ thống phòng không, thiết bị không người lái, trí tuệ nhân tạo và đặc biệt là tăng tốc phát triển năng lực tấn công chính xác tầm xa. Điều này giúp loại bỏ sự chồng chéo, tăng tính liên kết tối đa giữa quân đội các nước đồng minh.

Thứ ba là lập trường kiên định và thực chất hơn đối với cuộc xung đột tại Ukraine. E5 cùng nhìn nhận hỗ trợ Ukraine là vấn đề mang tính định hình cho hội nghị thượng đỉnh NATO sắp tới. Các nước đạt đồng thuận cao về việc đẩy mạnh chuyển giao các hệ thống phòng không và duy trì áp lực kinh tế tối đa thông qua các lệnh trừng phạt nhằm vào Nga. Sự hiện diện của Ba Lan bên cạnh các cường quốc Tây Âu đảm bảo rằng dòng viện trợ sẽ được điều phối một cách thông suốt, thực chất từ hậu phương ra đến tiền tuyến.

Cuối cùng là việc mở rộng tầm nhìn an ninh chung ra ngoài phạm vi biên giới châu Âu. Bên cạnh hồ sơ an ninh nội địa, các nhà lãnh đạo E5 đã thể hiện tiếng nói chung trong việc duy trì ổn định toàn cầu. Cụ thể, các nước cùng hoan nghênh những nỗ lực hạ nhiệt căng thẳng hạt nhân thông qua ngoại giao, đồng thời cam kết tham gia vào phái bộ quân sự đa quốc gia do Anh và Pháp dẫn đầu nhằm đảm bảo tự do hàng hải vô điều kiện tại eo biển Hormuz. Diễn biến này chứng minh châu Âu đang muốn khẳng định vai trò như một lực lượng an ninh có trách nhiệm, chủ động bảo vệ các tuyến hải trình huyết mạch của nền kinh tế thế giới.

NATO 3.0 và sự chuyển dịch quan hệ xuyên Đại Tây Dương

Sự chuyển dịch hướng tới một phiên bản "NATO 3.0", nơi châu Âu tự gánh vác phần lớn trách nhiệm thay vì dựa hoàn toàn vào Mỹ, đang tái định hình một cách căn bản tương lai của toàn bộ liên minh và cấu trúc địa chính trị toàn cầu.

Trước hết, đối với tương lai của chính NATO, phiên bản 3.0 sẽ biến liên minh này từ cấu trúc một trục xoay quanh Mỹ thành một cấu trúc hai trụ cột cân bằng hơn. Châu Âu không còn là bên chỉ nhận viện trợ an ninh mà trở thành một thực thể tác chiến độc lập, sở hữu các chuỗi cung ứng quốc phòng tự chủ và năng lực răn đe tầm xa mạnh mẽ. Điều này giúp NATO duy trì được sức mạnh tổng thể ngay cả khi Washington phải phân tán bớt nguồn lực cho các khu vực khác. Tuy nhiên, thách thức lớn là nguy cơ xuất hiện những vết rạn về mặt chỉ huy, khi châu Âu có xu hướng muốn tự quyết định các mục tiêu phòng thủ trên sân nhà của mình.

Đối với quan hệ xuyên Đại Tây Dương, sự chuyển dịch này sẽ làm thay đổi bản chất của mối liên kết giữa Mỹ và châu Âu. Trái với lo ngại rằng mối quan hệ này sẽ lỏng lẻo đi, một châu Âu mạnh mẽ hơn về quốc phòng thực chất sẽ giúp giải tỏa những áp lực và sự bất mãn tích tụ lâu nay tại Washington về gánh nặng tài chính. Mối quan hệ đồng minh sẽ dịch chuyển từ trạng thái bảo trợ sang đối tác ngang hàng. Dẫu vậy, việc châu Âu tự chủ hơn cũng đồng nghĩa với việc Mỹ sẽ mất đi một phần tầm ảnh hưởng tuyệt đối trong việc định hình các quyết sách an ninh tại lục địa này.

Cuối cùng, đối với các tính toán chiến lược của châu Âu trong những năm tới, NATO 3.0 buộc các quốc gia lục địa già phải thay đổi hoàn toàn tư duy phòng thủ. Về mặt kinh tế, châu Âu sẽ phải duy trì một nền kinh tế thời chiến ở mức độ nhất định, chấp nhận ưu tiên ngân sách dài hạn cho công nghiệp quốc phòng và công nghệ quân sự thay vì chỉ tập trung vào an sinh xã hội. Về mặt địa chính trị, việc này đẩy nhanh tiến trình xây dựng một châu Âu địa chính trị, nơi các cường quốc như E5 đóng vai trò đầu tàu, chủ động thiết lập các vùng đệm an ninh, điều phối dòng viện trợ và định đoạt các kịch bản chấm dứt xung đột ở rìa biên giới của mình mà không cần phải chờ đợi tín hiệu từ Nhà Trắng.

Sự ra đời của cơ chế thượng đỉnh E5 cho thấy các cường quốc châu Âu đang nỗ lực tìm kiếm tiếng nói chung mạnh mẽ hơn trong các vấn đề an ninh và quốc phòng. Hội nghị E5 tại Berlin là bước chuẩn bị quan trọng trước thềm thượng đỉnh NATO, đồng thời phản ánh xu hướng ngày càng rõ nét khi các nước châu Âu tìm cách tăng cường năng lực quốc phòng chung và giảm dần sự phụ thuộc vào Mỹ trong việc bảo đảm an ninh khu vực.