“Bẫy thu nhập trung bình” và lý do khiến Thái Lan chưa thể bứt phá

Có một thực tế là cấu trúc kinh tế của Thái Lan hiện đã chạm tới những giới hạn của mô hình tăng trưởng cũ, với ba nút thắt lớn. Thứ nhất là sự dịch chuyển về lợi thế cạnh tranh chi phí. Mô hình tăng trưởng trong các thập niên trước của Thái Lan dựa trên việc thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) nhờ nguồn lao động giá rẻ và tài nguyên dồi dào. Hiện nay, mặt bằng lương cơ bản tại Thái Lan đã tăng lên đáng kể, cao hơn so với một số nền kinh tế đang phát triển trong khu vực như Việt Nam, Indonesia hay Campuchia. Khi chi phí sản xuất tăng nhưng hàm lượng công nghệ chưa dịch chuyển kịp lên các nấc thang giá trị cao hơn, nền kinh tế Thái Lan phải chịu áp lực cạnh tranh kép: vừa khó cạnh tranh về giá với các nước có chi phí thấp, vừa chưa đủ năng lực công nghệ để cạnh tranh với các nền kinh tế có trình độ phát triển cao.

Thứ hai là đặc điểm của dòng vốn FDI và chuỗi cung ứng. Dù Thái Lan là một trung tâm sản xuất ô tô và linh kiện điện tử lớn của Đông Nam Á, phần lớn hoạt động công nghiệp vẫn tập trung ở giai đoạn lắp ráp, gia công và hoàn thiện sản phẩm. Tỷ lệ chuyển giao công nghệ lõi từ các tập đoàn đa quốc gia sang khối doanh nghiệp nội địa còn chuyển biến chậm. Điều này khiến các doanh nghiệp trong nước chủ yếu đóng vai trò là nhà cung ứng cấp thấp trong chuỗi giá trị toàn cầu, chưa làm chủ được các công đoạn thượng nguồn như nghiên cứu, thiết kế hay phát triển giải pháp công nghệ có giá trị gia tăng cao.

Thứ ba là mức độ phân bổ nguồn lực và cấu trúc thị trường. Nền kinh tế Thái Lan có đặc điểm là các tập đoàn lớn chiếm giữ thị phần chi phối trong các ngành kinh tế truyền thống như bất động sản, năng lượng, bán lẻ và nông nghiệp. Cấu trúc thị trường này phần nào hạn chế không gian phát triển, khả năng tiếp cận nguồn vốn và động lực đổi mới sáng tạo của khối doanh nghiệp vừa và nhỏ, cũng như các doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ mới, làm giảm tính linh hoạt và sức cạnh tranh tổng thể của nền kinh tế.

Để đạt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2037, Chính phủ Thái Lan đã đưa ra một lộ trình khá cụ thể, từ thu hút đầu tư vào các ngành công nghệ mới, phát triển nguồn nhân lực cho tới cải cách môi trường kinh doanh. Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Tài chính Thái Lan Ekniti Nitithanprapas nhấn mạnh: “Bây giờ chúng ta đã có những mục tiêu rõ ràng. Chúng tôi đã thiết lập “hệ thống định vị” cho nền kinh tế Thái Lan: lọt vào nhóm 20 nền kinh tế lớn nhất thế giới vào năm 2030, duy trì tăng trưởng trên 3% và trở thành quốc gia có thu nhập cao trong vòng 12 năm tới. Khi đã xác định rõ đích đến, điều cần làm là giữ vững hướng đi với các mục tiêu cụ thể cho cả ngắn hạn và dài hạn; đồng thời tháo gỡ những rào cản đang cản trở tăng trưởng. Và quan trọng hơn cả là tăng tốc để tiến tới những mục tiêu đó”.

Chính phủ Thái Lan sẽ triển khai chiến lược toàn diện dựa trên 4 động lực, bao gồm thu hút đầu tư vào các ngành công nghiệp tương lai như AI, trung tâm dữ liệu và năng lượng xanh; đẩy mạnh các ngành thế mạnh sẵn có gồm du lịch, y tế, an ninh lương thực; thúc đẩy phát triển nhân lực công nghệ và kỹ năng số; đồng thời gỡ bỏ rào cản pháp lý và số hóa bộ máy hành chính để tối ưu hóa môi trường kinh doanh.

Chiến lược của Thái Lan

Chiến lược định hướng vào AI, trung tâm dữ liệu, năng lượng xanh và kinh tế số của Chính phủ Thái Lan mang lại cả những cơ hội phát triển lớn lẫn những thách thức không nhỏ về mặt triển khai thực tế.

Về thuận lợi, Thái Lan sở hữu hạ tầng viễn thông và nền tảng số tương đối đồng bộ. Theo các báo cáo kinh tế số khu vực Đông Nam Á, quy mô kinh tế số của Thái Lan hiện thuộc nhóm đầu khu vực với tỷ lệ phổ cập mạng di động thế hệ mới và internet băng thông rộng ở mức cao. Đây là cơ sở nền tảng quan trọng để quốc gia này thu hút các khoản đầu tư quy mô lớn từ các tập đoàn công nghệ toàn cầu vào hệ thống trung tâm dữ liệu (Data Center) và điện toán đám mây, tạo tiền đề xây dựng một trung tâm kỹ thuật số của tiểu vùng. Ngoài ra, các chính sách khuyến khích đầu tư vào hành lang kinh tế phía Đông (EEC) cũng tạo ra không gian chính sách thuận lợi cho các ngành công nghiệp tương lai này.

Về mặt thách thức, nút thắt lớn nhất nằm ở mức độ sẵn sàng và chất lượng của nguồn nhân lực. Số liệu từ Ủy ban Phát triển Kinh tế và Xã hội Quốc gia Thái Lan (NESDC) cho thấy nguồn cung kỹ sư công nghệ, chuyên gia dữ liệu và lao động có kỹ năng số chuyên sâu hiện chưa đáp ứng đủ nhu cầu dịch chuyển cơ cấu kinh tế. Hệ thống giáo dục đại học và đào tạo nghề cần có thời gian chuyển đổi để xây dựng các chương trình đào tạo phù hợp với yêu cầu thực tế của kỷ nguyên AI và kinh tế số.

Do đó, tính khả thi của chiến lược này phụ thuộc rất lớn vào tốc độ cải cách giáo dục, hiệu quả của các chương trình tái đào tạo lao động quy mô lớn và các chính sách ngắn hạn nhằm thu hút chuyên gia quốc tế đến làm việc. Nếu không giải quyết được bài toán nhân lực, các khoản đầu tư vào hạ tầng số có nguy cơ không phát huy được tối đa hiệu quả kinh tế như mục tiêu đề ra.

Vị thế và vai trò của Thái Lan trong bức tranh kinh tế Đông Nam Á

Nếu hiện thực hóa thành công mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2037, vai trò và vị thế của Thái Lan trong cấu trúc kinh tế của khu vực ASEAN sẽ có những sự dịch chuyển đáng kể.

Trước tiên là dịch chuyển từ trung tâm sản xuất sang trung tâm quản trị và dịch vụ cao cấp. Thái Lan có thể chuyển đổi từ vai trò là một công xưởng sản xuất truyền thống sang một trung tâm điều phối kinh tế, nghiên cứu và phát triển (R&D), và cung ứng các dịch vụ kỹ thuật số chuyên sâu. Nền kinh tế này sẽ đóng vai trò kết nối và cung cấp dịch vụ tài chính, y tế, và giải pháp công nghệ cho tiểu vùng sông Mekong, phối hợp cùng các trung tâm tài chính lớn hiện tại của khu vực như Singapore để thúc đẩy dòng chảy kinh tế số.

Tiếp theo là thay đổi cấu trúc dòng vốn đầu tư nội vùng. Với vị thế của một quốc gia thu nhập cao, các doanh nghiệp lớn của Thái Lan sẽ gia tăng mạnh mẽ xu hướng đầu tư ra nước ngoài (Outward FDI). Khi chi phí sản xuất trong nước tăng, các doanh nghiệp này sẽ dịch chuyển các công đoạn sản xuất thâm dụng lao động và thâm dụng tài nguyên sang các quốc gia lân cận có lợi thế hơn về chi phí. Ngược lại, họ sẽ tập trung nguồn lực trong nước vào các khâu có hàm lượng tri thức và giá trị kinh tế cao hơn như quản lý chuỗi cung ứng, thương mại điện tử xuyên biên giới và phát triển giải pháp xanh.

Cuối cùng, việc cán mốc thu nhập cao thành công sẽ giúp Thái Lan gia tăng vai trò trong định hình các chính sách và tiêu chuẩn khu vực. Việc vượt qua bẫy thu nhập trung bình thành công sẽ cung cấp một mô hình tham chiếu thực tế cho các nền kinh tế đang phát triển khác trong ASEAN. Điều này giúp nâng cao trọng lượng tiếng nói của Thái Lan trong các cơ chế hợp tác đa phương, đặc biệt là trong các chương trình nghị sự chung của khu vực về chuyển đổi năng lượng, xây dựng khuôn khổ pháp lý cho kinh tế số, và các giải pháp chính sách ứng phó với xu hướng già hóa dân số toàn cầu.

Mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2037 cho thấy quyết tâm của Thái Lan trong việc tìm kiếm động lực tăng trưởng mới sau nhiều năm tăng trưởng chậm lại. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, Thái Lan sẽ không chỉ cần những con số tăng trưởng ấn tượng, mà còn phải giải quyết hàng loạt bài toán về năng suất lao động, chất lượng nguồn nhân lực, đổi mới sáng tạo và khả năng thích ứng với những thay đổi của nền kinh tế toàn cầu. Việc Thái Lan có thể vượt qua bẫy thu nhập trung bình hay không sẽ là một phép thử quan trọng đối với mô hình phát triển của quốc gia này trong thập kỷ tới.