Thế bế tắc nguy hiểm giữa Mỹ và Iran

Lệnh ngừng bắn đã bước sang tháng thứ hai. Dù xảy ra một số vụ đụng độ nhỏ lẻ, thời gian đình chiến hiện gần tương đương với giai đoạn giao tranh trước đó. Hiện có rất ít dấu hiệu cho thấy Washington hay Tehran sẵn sàng nhượng bộ, song cả hai bên đều không muốn nối lại chiến sự.

Phát biểu tại Nhà Trắng hôm 11/5, Tổng thống Donald Trump cảnh báo thỏa thuận ngừng bắn với Iran đang ở trong “tình trạng nguy kịch”, đồng thời khẳng định ông sẽ không từ bỏ mục tiêu gây sức ép buộc Tehran từ bỏ chương trình hạt nhân. Ông Trump cho rằng Iran tin ông sẽ mệt mỏi với cuộc đối đầu hoặc chịu áp lực phải chấm dứt xung đột do giá năng lượng tăng cao.

“Nhưng không có áp lực nào cả. Chúng ta sẽ giành được một chiến thắng hoàn toàn”, ông Trump nói với báo chí.

Trong khi đó, Iran tiếp tục khẳng định nước này là bên giành lợi thế trong cuộc xung đột. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf hôm 11/5 cảnh báo Mỹ không nên làm gia tăng căng thẳng. “Lực lượng vũ trang của chúng tôi sẵn sàng đáp trả thích đáng mọi hành động gây hấn”, ông viết trên mạng xã hội.

Dù tránh đối đầu trực diện, cả hai bên đều gia tăng các biện pháp gây sức ép lẫn nhau. Chính quyền ông Trump tiếp tục siết chặt các lệnh trừng phạt nhằm vào cảng biển và tàu thuyền của Iran, trong khi Tehran vẫn duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz — tuyến hàng hải chiến lược đối với hoạt động vận chuyển năng lượng toàn cầu.

“Chúng ta đang ở trong tình huống mà những lựa chọn còn lại đều là lựa chọn rủi ro”, ông Allison Minor, cựu quan chức phụ trách chính sách Trung Đông của Mỹ, hiện làm việc tại Hội đồng Atlantic nhận định.

Theo bà Minor, nếu muốn nhanh chóng chấm dứt thế bế tắc, Washington có thể sẽ phải cân nhắc nới lỏng một số mục tiêu chủ chốt. “Chính quyền Trump cuối cùng sẽ phải đưa ra lựa chọn”, bà nói.

Một tuần trước, bầu không khí ngoại giao từng xuất hiện tín hiệu tích cực khi giới chức Mỹ cùng các bên tham gia đàm phán cho rằng hai nước đang tiến gần hơn tới một thỏa thuận khung có thể tạo nền tảng cho hòa bình lâu dài.

Tuy nhiên, sự lạc quan đó hiện đã giảm đáng kể. Theo các nguồn tin am hiểu tiến trình đàm phán, Mỹ và Iran vẫn tồn tại bất đồng lớn liên quan đến cơ chế quản lý eo biển Hormuz trong tương lai cũng như mức độ ràng buộc mà Tehran sẵn sàng chấp nhận đối với chương trình và cơ sở hạ tầng hạt nhân của mình.

“Tôi không hoàn toàn chắc chắn rằng Mỹ có thể thuyết phục Iran đưa ra những nhượng bộ đáng kể về chương trình hạt nhân, ngoài việc chấp nhận mở rộng quyền tiếp cận tại eo biển Hormuz”, bà Suzanne Maloney, Phó Chủ tịch kiêm Giám đốc chương trình Chính sách Đối ngoại của Viện Brookings, nhận định.

Dù nội bộ Iran đã xuất hiện những bất đồng liên quan tới thiệt hại kinh tế mà xung đột gây ra, đề xuất mới nhất của Tehran cho thấy nước này tin rằng các lời đe dọa leo thang từ Washington thiếu cơ sở, đồng thời cho rằng Iran có khả năng duy trì thế đối đầu lâu dài tốt hơn Nhà Trắng.

Iran cứng rắn, ông Trump chịu áp lực trong nước

Các nhà phân tích nhận định đề xuất mới nhất của Tehran cho thấy rất ít dấu hiệu cho thấy Iran sẵn sàng linh hoạt trước yêu cầu của Washington về việc đình chỉ dài hạn chương trình hạt nhân.

Theo đề xuất này, Iran muốn vấn đề hạt nhân chỉ được giải quyết sau khi các điều khoản khác liên quan tới chấm dứt xung đột được thống nhất và triển khai. Tehran cũng khẳng định họ kỳ vọng sẽ được nới lỏng đáng kể các lệnh trừng phạt ngay từ giai đoạn đầu, trong khi việc mở lại eo biển Hormuz sẽ được tiến hành từng bước. Iran cho rằng Mỹ cần hành động nhanh hơn trong việc dỡ bỏ các biện pháp phong tỏa nhằm vào nước này.

Các quan chức Iran đồng thời nhấn mạnh rằng Tehran, cùng với sự một số quốc gia trong khu vực, sẽ xây dựng bộ quy tắc mới đối với hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz. Iran để ngỏ khả năng áp dụng phí quá cảnh hoặc các cơ chế khác nhằm nhận khoản tiềnmà họ gọi là “bồi thường thiệt hại do xung đột”.

Tehran cũng muốn việc chấm dứt xung đột phải đi kèm với một thỏa thuận ngừng bắn lâu dài tại Lebanon, nơi quân đội Israel đang giao tranh với Hezbollah — điều kiện mà cả Washington và Tel Aviv đều bác bỏ.

Theo ông Raz Zimmt, Giám đốc chương trình nghiên cứu Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, niềm tin của Tehran vào khả năng đạt được một thỏa thuận hòa bình đã gia tăng trong thời gian gần đây, sau khi nhiều quan chức trong chính quyền Trump liên tục đề cập tới việc chấm dứt chiến xng đột.

“Iran không sẵn sàng quay trở lại trạng thái trước xung đột. Họ đang đòi hỏi các bảo đảm dài hạn về kinh tế và an ninh nhằm ngăn xung đột tái diễn, đồng thời muốn tận dụng tình hình hiện nay để thu về lợi ích kinh tế”, ông Zimmt nhận định.

Trong tuần này, Tổng thống Donald Trump dự kiến tới Trung Quốc nhằm hối thúc Bắc Kinh hỗ trợ tìm lối thoát cho tiến trình đàm phán đang bế tắc với Tehran. Trung Quốc hiện là khách hàng mua năng lượng lớn nhất của Iran và được cho là có ảnh hưởng đáng kể đối với Tehran.

Ở trong nước, ông Trump đang chịu áp lực ngày càng lớn trong việc tìm giải pháp thoát khỏi thế bế tắc hiện nay.

Nhiều nghị sĩ Cộng hòa có ảnh hưởng tại Quốc hội đã công khai kêu gọi Tổng thống Mỹ khởi động lại “Dự ánTự do” - chiến dịch quân sự ngắn hạn nhằm hộ tống tàu thương mại qua eo biển Hormuz, thậm chí nối lại các hoạt động quân sự nhằm vào Iran.

Trong khi đó, nhóm Cộng hòa có quan điểm hoài nghi về can thiệp quân sự ở nước ngoài lại thúc giục ông Trump nhanh chóng tuyên bố chấm dứt xung đột, trong bối cảnh tỷ lệ ủng hộ tổng thống suy giảm và những lo ngại gia tăng đối với nền kinh tế Mỹ. Một số đồng minh của Washington tại vùng Vịnh cũng được cho là đang gây sức ép để Nhà Trắng tránh kéo dài xung đột.

Theo các cựu quan chức Mỹ, chính quyền ông Trump đã giành được một số thành công mang tính chiến thuật trong cuộc đối đầu với Iran, trong đó có việc làm suy yếu năng lực công nghiệp quốc phòng và lực lượng hải quân của nước này.

Tuy nhiên, đến nay Washington vẫn chưa đạt được các mục tiêu chiến lược quan trọng, như buộc Iran từ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân, tên lửa đạn đạo hay chấm dứt hỗ trợ các lực lượng vũ trang ủy nhiệm trong khu vực.

Nhà Trắng cho rằng việc siết chặt phong tỏa cảng biển và hoạt động thương mại của Iran đã giúp Mỹ có thêm đòn bẩy trong đàm phán.

Các quan chức cấp cao Mỹ đồng thời bác bỏ những so sánh giữa cuộc đối đầu với Iran và các cuộc chiến kéo dài, tốn kém trước đây tại Iraq hay Afghanistan. Họ mô tả chiến dịch hiện nay là một cuộc đối đầu ngắn hạn nhưng mang tính quyết định, vẫn có khả năng buộc Tehran phải đưa ra những nhượng bộ đáng kể.

Dù vậy, cục diện hiện tại vẫn có thể thay đổi bất cứ lúc nào. Nhà Trắng có thể chấp nhận một thỏa thuận chưa đáp ứng đầy đủ các mục tiêu ban đầu, hoặc ông Trump có thể đi đến kết luận rằng chỉ bằng sức mạnh quân sự mới đủ sức buộc Iran nhượng bộ.

Tuy nhiên, theo nhà phân tích Suzanne Maloney thuộc Viện Brookings, kịch bản có khả năng cao nhất hiện nay vẫn là tình trạng giằng co kéo dài.

“Tôi cho rằng cả Washington lẫn Tehran đều đang cố gắng đạt được những mục tiêu tối đa, hoặc ít nhất là gần với mục tiêu tối đa, thông qua đàm phán — những điều mà họ chưa thể đạt được ngay cả bằng biện pháp quân sự”, bà Suzanne Maloney lưu ý.