Lực lượng quân sự Nga phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine năm 2022 không còn là lực lượng đang tác chiến hiện nay. Ukraine đã nhiều lần làm thay đổi cục diện chiến trường. Sau hơn 4 năm xung đột, Moscow đã xây dựng được một quân đội có khả năng nhận diện sự thay đổi, nhanh chóng rút kinh nghiệm và học hỏi những bài học đó trên quy mô toàn lực lượng. Hiện nay, tốc độ thích nghi của Nga nhanh hơn rất nhiều so với năm 2022.

"Nga ngày càng biết cách học hỏi tốt hơn và nhanh hơn khi cuộc xung đột kéo dài", Thiếu tướng nghỉ hưu Mick Ryan của Australia nhận định. Quá trình học hỏi này có thể còn quan trọng hơn bất kỳ loại UAV đơn lẻ nào. Nó cho thấy cách một trong những quân đội lớn nhất thế giới đang thích nghi với chiến trường ngày càng bị chi phối bởi các hệ thống không người lái giá rẻ.

Nga tái tổ chức lực lượng UAV trên toàn chiến tuyến

Một trong những ví dụ rõ nét nhất là việc Nga thành lập Trung tâm Công nghệ Không người lái Tiên tiến Rubicon vào tháng 8/2024. Theo ông Rob Lee, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Nghiên cứu Chính sách Đối ngoại (FPRI) và Dmytro Putiata, cựu sĩ quan Lực lượng Hệ thống Không người lái Ukraine, Rubicon được thành lập nhằm đẩy nhanh việc phổ biến các sáng kiến chiến trường trên toàn quân đội Nga.

Rubicon tập trung tấn công các kíp vận hành UAV của Ukraine, các hệ thống tác chiến điện tử và các tuyến hậu cần nằm cách tiền tuyến từ 10 - 40 km, thay vì trực tiếp yểm trợ các mũi tiến công trên bộ. Đơn vị này lần đầu chứng minh hiệu quả của cách tiếp cận trên trong chiến dịch Nga giành lại quyền kiểm soát tỉnh Kursk. Sau đó, mô hình này được mở rộng sang toàn bộ mặt trận miền Đông Ukraine.

Cuối năm 2025, Rubicon cũng triển khai rộng rãi các UAV tấn công tầm trung sử dụng mạng vệ tinh Starlink, cho phép tấn công sâu vào hậu phương Ukraine. Tuy nhiên, khả năng này chấm dứt sau khi quyền truy cập Starlink bị vô hiệu hóa vào tháng 2.

Nga cũng thay đổi cách triển khai các đơn vị UAV trên toàn chiến tuyến. Nhà nghiên cứu Rob Lee và cựu sĩ quan Ukraine Dmytro Putiata đã mô tả khái niệm Drone Line - mô hình tổ chức các đơn vị UAV theo chiều sâu phía sau tiền tuyến, thay vì biên chế trực tiếp cho từng lữ đoàn riêng lẻ. Sau khi chứng minh hiệu quả trong một tập đoàn quân hợp thành, mô hình này tiếp tục được mở rộng và điều chỉnh để phù hợp với yêu cầu tác chiến trên tiền tuyến.

Hiện Nga đang mở rộng mô hình này lên quy mô lớn hơn. Theo ông Rob Lee, Lữ đoàn Hệ thống Không người lái số 50 mới được thành lập sẽ trở thành đơn vị UAV chủ lực của Nga và dần đóng vai trò nòng cốt trong Lực lượng Hệ thống Không người lái của nước này.

Ông Samuel Bendett, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm An ninh Mỹ Mới (CNAS), cho rằng việc Nga thành lập một quân chủng chuyên trách về hệ thống không người lái vào cuối năm 2025 phản ánh cùng một chiến lược: chính quy hóa tác chiến bằng UAV thông qua các đơn vị thường trực với đội ngũ nhân sự có trình độ kỹ thuật cao. Theo cách đó, Rubicon đã trở thành hình mẫu cho quá trình cải tổ rộng hơn trong quân đội Nga.

Lữ đoàn UAV số 50 hiện vận hành nhiều loại khí tài như máy bay không người lái góc nhìn thứ nhất (FPV), UAV tấn công tầm xa Geran cùng nhiều hệ thống khác để tấn công các kho nhiên liệu, phương tiện hậu cần, tuyến đường sắt, kho chứa và các trạm biến áp nằm sâu trong hậu phương Ukraine.

Trong bài viết đăng trên chuyên trang quốc phòng Ukraine Defense Express hồi tháng 7, chuyên gia quân sự Ivan Kyrychevskiy nhận định lữ đoàn này dường như báo cáo trực tiếp lên Bộ Tổng tham mưu Nga thay vì trực thuộc một quân khu, cho thấy vai trò chiến lược của đơn vị trong lực lượng UAV của Nga.

Tuy nhiên, ông Rob Lee và ông Dmytro Putiata cũng cảnh báo rằng việc mở rộng các đơn vị tinh nhuệ tiềm ẩn nhiều rủi ro. Việc điều chuyển các kíp điều khiển UAV giàu kinh nghiệm khỏi các đơn vị thông thường có thể làm suy giảm năng lực của cả lực lượng tinh nhuệ lẫn lực lượng tác chiến truyền thống trong quá trình Nga mở rộng quy mô các đơn vị UAV.

Ukraine buộc Nga thay đổi tác chiến UAV

Những đổi mới của Ukraine nhanh chóng buộc Nga phải tiếp tục điều chỉnh chiến thuật. Khi Ukraine đẩy mạnh chiến dịch tấn công các tuyến tiếp tế của Nga trên khắp khu vực miền Nam, bao gồm cả hành lang trên bộ nối tới bán đảo Crimea, quân đội Nga phải điều động các đơn vị UAV tinh nhuệ để bảo vệ các tuyến hậu cần và cơ sở hạ tầng ở hậu phương.

Theo chuyên gia Rob Lee, lực lượng Rubicon và Lữ đoàn Hệ thống Không người lái số 50 đang đóng vai trò quan trọng trong việc đối phó với chiến dịch tấn công tầm trung và tầm xa ngày càng mở rộng của Ukraine. Tuy nhiên, ông cho rằng vai trò của các đơn vị này sẽ còn tiếp tục thay đổi khi cục diện xung đột chuyển biến.

Sự điều chỉnh này đã bắt đầu tạo ra tác động rõ rệt trên chiến trường. Ông Jonathan Lippert, Chủ tịch tổ chức Defense Tech for Ukraine cho biết, trong một giai đoạn kéo dài 3 tháng gần đây, khoảng một nửa số UAV tấn công tầm trung của Ukraine bị Rubicon đánh chặn là các UAV Hornet.

Trong khi đó, Dmytro Zhluktenko, binh sĩ thuộc Trung đoàn Hệ thống Không người lái số 413 "RAID" của Ukraine nhận định, mô hình tác chiến của Rubicon đã chứng tỏ hiệu quả vượt trội so với cơ cấu chỉ huy truyền thống của quân đội Nga. Theo ông, các phương thức tác chiến của Rubicon nhiều khả năng sẽ được nhân rộng trên toàn quân đội Nga.

Quá trình thích nghi về mặt tổ chức của Moscow hiện đang được củng cố bằng những đổi mới về công nghệ. Ông Serhii "Flash" Beskrestnov, cố vấn của Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine cho biết trên Telegram ngày 3/7 rằng, quân đội Nga đã bắt đầu triển khai các phiên bản UAV tấn công Molniya tự hành tại khu vực Zaporizhzhia.

Khác với các phiên bản trước đây, những UAV mới này được cho là sử dụng phần mềm bám địa hình và máy tính tích hợp trên khoang để tự dẫn đường, thay vì phụ thuộc vào tín hiệu điều khiển vô tuyến. Nhờ đó, chúng có khả năng chống chịu tốt trước nhiều hình thức gây nhiễu sóng vô tuyến, đồng thời tránh được các hệ thống phát hiện UAV thông thường.

Ông Anatolii Tkachenko, chỉ huy một khẩu đội súng cối thuộc Lữ đoàn cơ giới số 92 của Ukraine, cho biết hoạt động UAV ngày càng dày đặc của Nga đang khiến việc bảo đảm hậu cần ở tiền tuyến trở nên khó khăn hơn.

"Khi đối phương tạo ra vùng hỏa lực rộng tới 20 km, gần như không thể tổ chức tiếp tế. Bộ binh phải đi bộ tới 30 km. Các kíp súng cối và điều khiển UAV cũng phải đi bộ từ 10-15 km”, ông Tkachenko cho hay. Tuy nhiên, ông cho biết đơn vị của mình vẫn chưa chạm trán các UAV Molniya tự hành, cho thấy năng lực này có thể mới chỉ được triển khai tại một số khu vực, thay vì trên toàn bộ chiến tuyến.

Trong khi đó, việc Nga mất khả năng tiếp cận rộng rãi mạng vệ tinh Starlink đã làm suy giảm đáng kể khả năng triển khai UAV ở tiền tuyến, năng lực tấn công cũng như khả năng liên lạc giữa các đơn vị. Để khắc phục hạn chế này, Moscow đang đầu tư phát triển các mạng MANET - mạng lưới không dây tự tổ chức, cho phép các UAV chuyển tiếp tín hiệu điều khiển và hình ảnh cho nhau thay vì phụ thuộc vào một đường truyền liên lạc duy nhất.

Cơ chế này giúp các chiến dịch UAV có khả năng chống chịu tốt hơn trước các biện pháp gây nhiễu hoặc gián đoạn liên lạc, đồng thời khôi phục một phần tầm hoạt động đã bị mất sau khi quyền truy cập Starlink bị hạn chế. Khi thích nghi với việc không còn sử dụng rộng rãi Starlink, Nga đang kết hợp mạng MANET với các UAV có mức độ tự động hóa ngày càng cao nhằm khôi phục tầm hoạt động cũng như hiệu quả của các chiến dịch tấn công bằng UAV tầm trung.

Quá trình thích nghi của Nga cho thấy cuộc chiến UAV tại Ukraine không còn là cuộc đua về số lượng máy bay không người lái mà đang chuyển dần sang cạnh tranh về khả năng tổ chức lực lượng, tốc độ đổi mới công nghệ và năng lực học hỏi trên toàn chiến trường. Đây nhiều khả năng sẽ tiếp tục là xu hướng định hình cách thức tác chiến trong các cuộc xung đột hiện đại.