Lý do Ukraine gần như bất lực trước tên lửa đạn đạo Nga

Tên lửa đạn đạo đang chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong các đợt tấn công của Nga vào các thành phố của Ukraine, khi Moscow triển khai chiến lược oanh kích mới nhằm khai thác tình trạng thiếu hụt hệ thống phòng không Patriot (do Mỹ sản xuất) tại Ukraine cũng như trên toàn cầu. Lần đầu tiên, các đợt không kích tập trung của Nga nhằm vào một mục tiêu trọng điểm, sử dụng hàng chục tên lửa đạn đạo, đồng thời kết hợp với hàng trăm máy bay không người lái (UAV) và nhiều loại tên lửa khác nhằm làm áp đảo hệ thống phòng không của Ukraine.

Nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn, Nga có thể phóng hơn 1.000 tên lửa đạn đạo trong năm nay, tăng gần 15 lần so với năm 2023. Điều này diễn ra trong bối cảnh các đơn vị phòng không Ukraine tiếp tục đối mặt với tình trạng thiếu thốn nghiêm trọng tên lửa đánh chặn Patriot PAC-3 - loại vũ khí duy nhất đến nay được chứng minh có khả năng đối phó hiệu quả với các mối đe dọa tên lửa đạn đạo của Nga.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky từng mô tả tên lửa đạn đạo là "lợi thế lớn cuối cùng của Nga trên chiến trường". Loại tên lửa này bay với tốc độ nhanh hơn nhiều và ở độ cao lớn hơn so với các loại tên lửa và UAV khác, khiến việc đánh chặn trở nên khó khăn hơn đáng kể. Ukraine tuyên bố nước này có thể bắn hạ khoảng 90% UAV và 80% tên lửa hành trình, nhưng chỉ đánh chặn được chưa tới 1/3 số tên lửa đạn đạo.

Tình hình hiện tại thậm chí còn tệ hơn. Trong tuần đầu tiên của tháng 7, lực lượng phòng không Ukraine chỉ đánh chặn được 4 trong số 49 tên lửa đạn đạo do Nga phóng. Điều này phản ánh rõ khoảng cách ngày càng lớn giữa tốc độ Nga mở rộng năng lực tấn công bằng tên lửa đạn đạo và khả năng bổ sung tên lửa đánh chặn của Ukraine.

Theo các báo cáo công khai, kể từ tháng 4/2023, Kiev đã nhận được ít nhất 10 tổ hợp Patriot cùng hơn 600 tên lửa đánh chặn tiên tiến. Trong năm qua, khoảng 70% số tên lửa đánh chặn Patriot mà Ukraine tiếp nhận được cung cấp thông qua cơ chế Danh mục Ưu tiên Nhu cầu của Ukraine (PURL) của NATO, cho phép các nước đối tác thay mặt Ukraine mua thiết bị của Mỹ. Mặc dù tốc độ và quy mô các đợt chuyển giao này đã giúp tăng cường năng lực phòng không của Ukraine, nhưng vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế của nước này.

Ukraine làm gì để bù đắp khoảng trống Patriot?

Để thu hẹp khoảng trống đó, Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine Mykhailo Fedorov gần đây cho biết chính phủ đã bắt đầu xúc tiến các hợp đồng mua trực tiếp tên lửa đánh chặn PAC-3 bằng nguồn vốn của Liên minh châu Âu (EU), đồng thời mua thêm các phiên bản Patriot cũ hơn từ kho dự trữ của các nước châu Âu. Song song với đó, Kiev cũng đang đàm phán với một số quốc gia đồng ý lùi vị trí của mình trong hàng chờ sản xuất để Ukraine có thể nhận các lô hàng sớm hơn.

Vấn đề không chỉ nằm ở nguồn tài chính hay quyền ưu tiên giao hàng. Ngay cả khi Ukraine nhận được toàn bộ 620 tên lửa đánh chặn cho hệ thống Patriot mà Lockheed Martin sản xuất trong năm ngoái, con số này vẫn thấp hơn rất nhiều so với nhu cầu của Kiev, ước tính là khoảng 2.000 tên lửa mỗi năm để bảo vệ các mục tiêu dân sự, cơ sở hạ tầng năng lượng và các mục tiêu quân sự trọng yếu trên toàn quốc.

Cuộc xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran cũng làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng nguồn cung. Theo các báo cáo, chỉ trong 39 ngày, cuộc chiến này đã tiêu tốn tới khoảng 1.430 tên lửa Patriot. Ngay cả khi Mỹ có kế hoạch tăng gấp ba sản lượng trong những năm tới, các đồng minh đặt mua hệ thống Patriot mới hiện vẫn phải chờ tới 7 năm mới có thể nhận được hàng.

Một giải pháp mà Ukraine đề xuất là mở rộng hoạt động sản xuất chung tên lửa đánh chặn Patriot ngay trên lãnh thổ châu Âu. Trong một bước đi được cho là tích cực, Washington gần đây đã cấp chấp thuận sơ bộ cho việc sản xuất tên lửa PAC-3 tại Ba Lan. Sau Hội nghị Thượng đỉnh G7 vừa qua, Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng cho biết ông sẵn sàng xem xét ý tưởng cho phép các công ty Mỹ sản xuất theo giấy phép tại Ukraine.

Tuy nhiên, trên thực tế, việc thiết lập các dây chuyền sản xuất mới không hề dễ dàng. Mỗi tên lửa PAC-3 hiện mất hơn hai năm để chế tạo và phụ thuộc vào chuỗi cung ứng phức tạp với sự tham gia của hơn 400 công ty. Việc sản xuất ở nước ngoài cũng đặt ra nhiều thách thức về pháp lý và an ninh.

Để tìm kiếm các phương án khác, Ukraine đã thành lập liên minh gồm 13 quốc gia nhằm đẩy nhanh quá trình phát triển năng lực phòng thủ tên lửa do châu Âu tự phát triển. Hiện nay, lựa chọn thay thế duy nhất cho hệ thống Patriot là tổ hợp phòng không SAMP/T do Pháp và Italy phát triển. Tuy nhiên, hệ thống này cũng bị hạn chế về năng lực sản xuất và ở phiên bản hiện tại vẫn chưa thể đánh chặn tên lửa đạn đạo của Nga. Dẫu vậy, điều này có thể thay đổi khi Ukraine dự kiến sẽ thử nghiệm thế hệ mới SAMP/T NG vào cuối năm nay.

Trong khi đó, công ty FirePoint của Ukraine và Frankenburg Technologies của Estonia đều đang gấp rút phát triển các loại tên lửa đánh chặn giá thành thấp, có thể sản xuất hàng loạt. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia hoài nghi rằng những hệ thống này khó có thể thay thế Patriot trong tương lai gần, khi Patriot vẫn được xem là tiêu chuẩn hàng đầu về năng lực phòng thủ trước tên lửa đạn đạo.

Một giải pháp sáng tạo khác đã được Ukraine đưa vào sử dụng là hệ thống tác chiến điện tử Lima do nước này tự phát triển. Hệ thống được thiết kế để gây nhiễu và đánh lừa tín hiệu định vị vệ tinh, khiến tên lửa đối phương tin rằng chúng đang ở vị trí khác. Kết quả là các tên lửa đạn đạo đang bay tới sẽ chệch khỏi quỹ đạo và không đánh trúng mục tiêu dự kiến. Tuy nhiên, các tên lửa bị chuyển hướng vẫn có thể gây thiệt hại đáng kể, đặc biệt nếu chúng rơi xuống các khu vực đông dân cư.

Giữa bối cảnh Nga tiếp tục mở rộng kho tên lửa đạn đạo, Ukraine tăng cường theo đuổi chiến lược "đánh vào nơi khai hỏa thay vì chỉ đánh chặn tên lửa", tức là tập trung tấn công các cơ sở sản xuất và triển khai tên lửa của đối phương. Trong tháng qua, lực lượng Ukraine đã tiến hành số lượng kỷ lục các cuộc tấn công tầm xa nhằm vào các mục tiêu thuộc tổ hợp công nghiệp - quốc phòng nằm sâu trong lãnh thổ Nga. Các mục tiêu bao gồm một nhà máy sản xuất chất bán dẫn ở Voronezh, một trung tâm triển khai bệ phóng tên lửa đạn đạo tại Volgograd và một nhà máy lớn sản xuất cảm biến tên lửa ở Penza.

Không có giải pháp "thần kỳ" nào để giải quyết bài toán phòng thủ trước tên lửa đạn đạo và Ukraine nhiều khả năng sẽ phải tiếp tục kết hợp nhiều lớp phòng thủ, từ tăng cường hệ thống Patriot, phát triển các giải pháp nội địa đến đẩy mạnh chiến lược tấn công các cơ sở sản xuất và bệ phóng của đối phương. Đây được xem là hướng đi quan trọng nhằm bù đắp khoảng trống về năng lực phòng thủ tên lửa trong ngắn hạn.