Gần đây, một nghiên cứu với sự tham gia của hơn 98.000 người, tổng hợp từ 71 nghiên cứu khác nhau của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ, đã chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa việc tiêu thụ video dạng ngắn (short-form videos) với sự suy giảm đáng kể chức năng nhận thức cũng như sức khỏe tinh thần của người dùng. Kết quả này đang thu hút sự quan tâm của dư luận.

“Não bỏng ngô” là gì?

“Não bỏng ngô” (Popcorn Brain) là thuật ngữ được Tiến sĩ David Levy (Đại học Washington, Mỹ) đưa ra lần đầu vào năm 2011 để mô tả trạng thái não bộ đã quen với các kích thích nhanh và liên tục, dẫn đến khó khăn trong những công việc đòi hỏi khả năng phân tích và xử lý thông tin như đọc sách, giải quyết vấn đề hoặc nghiên cứu trong học tập và công việc.

Theo các chuyên gia tâm lý, hiện nay các nền tảng video ngắn được thiết kế theo cơ chế cung cấp nội dung nhanh và liên tục, tạo ra những kích thích mạnh về sự tò mò và cảm giác hứng thú. Điều này khiến não bộ liên tục sản sinh dopamine (còn gọi là hormone phần thưởng), từ đó tạo sức hấp dẫn lớn đối với người xem, đặc biệt là người trẻ.

Bạn Nguyễn Công Dương (Trường Đại học Thương mại, Hà Nội) cho biết, bản thân dành trung bình từ 5-6 tiếng mỗi ngày để xem video ngắn và thường xuyên bị phân tâm bởi các thông báo từ nền tảng mạng xã hội do “nỗi sợ bị bỏ lỡ”.

“Em cảm giác khả năng tập trung của bản thân không còn tốt như vài năm trước và thường xuyên bị lệ thuộc vào điện thoại. Em có thể đang làm một việc gì đó nhưng chỉ thoáng chốc đã mở TikTok lên xem trong thời gian dài. Kể cả trong những sinh hoạt hàng ngày như nấu ăn, làm việc nhà hay vệ sinh cá nhân, em cũng phải mở video ngắn và để ở chế độ auto-scroll”.

Bạn Minh Tiến (Trường Đại học Kiến trúc TP. Hồ Chí Minh) cũng cho biết, việc tiêu thụ nhiều video ngắn trong thời gian dài ảnh hưởng tiêu cực đến cả công việc và học tập.

“Em nhận ra bản thân dần bị xao nhãng khi làm việc, năng suất cũng giảm vì làm nhiều việc cùng lúc nhưng không đạt được kết quả nào thật sự tốt. Công việc không phức tạp nhưng do mất tập trung nên mình phải thức khuya để bù lại khoảng thời gian bị xao nhãng”, Tiến chia sẻ.

Nguy cơ tiềm ẩn trong từng lần chạm

Với cơ chế hiển thị nội dung cuộn liên tục, các nền tảng video ngắn như TikTok, Instagram Reels hay YouTube Shorts duy trì sự tương tác không ngừng, khiến người dùng khó có thể “rời mắt” khỏi các video.

Ths. tâm lý Bùi Thị Hải Yến, Nhà sáng lập và điều hành Hệ thống Tâm lý và Phát triển Con người NHC, ví khả năng tập trung của não bộ như cơ bắp. Nếu não bộ liên tục thích nghi với các kích thích nhanh, “cơ bắp” này sẽ dần trở nên yếu đi. Ngược lại, nếu được rèn luyện bằng những công việc đòi hỏi sự tập trung, kiên trì và nhiều thời gian xử lý, “cơ bắp” ấy sẽ ngày càng săn chắc và khỏe mạnh hơn.

Ngoài ra, “não bỏng ngô” còn ảnh hưởng đến một khả năng mà con người ít để ý tới, đó là khả năng rung động sâu sắc. Khi não bộ đã quen với việc sản sinh dopamine liên tục, con người cũng dần mất đi sự kiên nhẫn. Chị Thảo Minh, một biên đạo múa thể nghiệm, cho biết, nghệ thuật và tâm lý con người vốn cần sự thẩm thấu, nhưng “Popcorn Brain” lại khiến người dùng phải tiêu thụ thật nhanh những nội dung xuất hiện trước mắt. Khi sự chú ý bị chia nhỏ, thế giới nội tâm của con người cũng vô tình trở nên “nông cạn” hơn.

“Hồi học biên đạo, bài học khó nhất với tôi không phải là nghĩ ra những động tác phức tạp mà là học cách đứng yên trên sân khấu trong một phút im lặng. Phải đứng đó, chịu đựng sự tĩnh lặng, đối diện với hàng trăm ánh mắt phía dưới mà không gồng mình, không cử động. Chỉ khi cơ thể và tâm trí đi qua được khoảng lặng “bất động” ấy, chuyển động tiếp theo mới thực sự có sức nặng và chạm tới cảm xúc người xem. Vì vậy, tôi hiểu cái giá của sự “mì ăn liền” ngoài kia khủng khiếp đến thế nào”, Thảo Minh chia sẻ.

ADHD và “Não bỏng ngô” có giống nhau không?

Câu trả lời là không. ADHD là một rối loạn phát triển thần kinh, thường xuất hiện từ thời thơ ấu và liên quan đến sự khác biệt trong não bộ ở khả năng điều hòa sự chú ý, duy trì tập trung, kiểm soát xung động và quản lý hành vi. Trong khi đó, “Não bỏng ngô” không phải là một chẩn đoán y khoa mà chỉ là thuật ngữ mô tả trạng thái não bộ quen với việc tiếp nhận các kích thích nhanh và liên tục do thói quen sử dụng mạng xã hội và video ngắn. Tuy nhiên, trên thực tế, hai hiện tượng này không loại trừ nhau.

“Người mắc ADHD có thể bị ảnh hưởng nhiều hơn bởi môi trường kỹ thuật số, khiến các triệu chứng mất tập trung và giảm chú ý trở nên rõ rệt hơn. Ngược lại, một người không mắc ADHD nhưng sử dụng mạng xã hội và các thiết bị điện tử thiếu kiểm soát cũng có thể xuất hiện những triệu chứng tương tự ADHD”, bà Bùi Thị Hải Yến chia sẻ.

Cần nhìn nhận một cách công bằng rằng không phải mọi video ngắn đều gây hại cho sức khỏe. Có rất nhiều nội dung ngắn mang lại thông tin tích cực và giá trị. Nếu được sử dụng có mục đích, với thời lượng và thời điểm phù hợp, video ngắn nói riêng và mạng xã hội nói chung sẽ không trở thành vấn đề, cũng như không gây tác động tiêu cực đến não bộ con người.

Theo các chuyên gia, những ảnh hưởng của “não bỏng ngô” hoàn toàn có thể được khắc phục thông qua việc điều chỉnh thói quen sử dụng thiết bị điện tử và thời lượng dành cho video ngắn.

Trao đổi với phóng viên Báo Điện tử TNVN, bà Bùi Thị Hải Yến đề xuất 4 giải pháp. Thứ nhất, dành những khoảng thời gian “không có màn hình” trong ngày. Đó có thể là trước, trong hoặc sau các bữa cơm, khi các thành viên trong gia đình quây quần, trò chuyện và chia sẻ cùng nhau.

Thứ hai, giảm thời lượng tiêu thụ video ngắn, thay thế bằng những nội dung có chiều sâu hơn như đọc sách, nghe podcast hoặc xem các video có hàm lượng tri thức cao nhằm duy trì khả năng tập trung và chú ý.

Thứ ba, rèn luyện khả năng tập trung có chủ đích bằng cách học tập, làm việc hoặc thực hiện một công việc bất kỳ mà không sử dụng thiết bị điện tử trong một khoảng thời gian nhất định. Cuối cùng, tăng cường các hoạt động thực tế như chơi thể thao, trò chuyện trực tiếp, tham gia các công việc theo nhóm để hạn chế sự phụ thuộc vào thiết bị điện tử.