Mỹ và Iran liên tục tung đòn trả đũa lẫn nhau

Diễn biến này làm dấy lên lo ngại Trung Đông một lần nữa trượt về vòng xoáy xung đột, đe dọa an ninh eo biển Hormuz và thị trường năng lượng toàn cầu.

Trước đó, hôm 7/7, Mỹ tiến hành một loạt cuộc không kích nhằm vào các mục tiêu quân sự dọc bờ biển Iran, đồng thời thu hồi cơ chế tạm thời cho phép Tehran xuất khẩu dầu theo thỏa thuận đạt được giữa hai bên hồi tháng 6. Washington cho biết đây là động thái đáp trả các cuộc tấn công gần đây của Iran nhằm vào tàu thuyền hoạt động gần eo biển Hormuz, trong khi Tehran cáo buộc Mỹ phá vỡ các cam kết đã đạt được.

Điều này đánh dấu bước leo thang nghiêm trọng nhất kể từ khi Mỹ và Iran ký biên bản ghi nhớ ngày 17/6 nhằm khôi phục hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz và tạo nền tảng cho tiến trình đối thoại về chương trình hạt nhân của Iran.

Theo một quan chức cấp cao của Mỹ, chiến dịch không kích lần này có quy mô lớn gấp 4-5 lần các đợt tấn công trước đó, nhằm phát đi thông điệp răn đe mạnh mẽ đối với Tehran. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết hơn 80 mục tiêu đã bị tấn công, bao gồm các trận địa phòng không, sở chỉ huy, hệ thống chỉ huy - kiểm soát, các vị trí triển khai tên lửa chống hạm, cơ sở giám sát ven biển, các địa điểm triển khai máy bay không người lái (UAV) cùng nhiều xuồng cao tốc của Iran hoạt động gần eo biển Hormuz.

"CENTCOM vẫn duy trì trạng thái sẵn sàng để buộc Iran phải chịu trách nhiệm nếu các điều khoản của thỏa thuận không được tuân thủ hoặc thực thi", bộ chỉ huy này tuyên bố.

Truyền thông Iran xác nhận nhiều vụ nổ xảy ra tại Sirik, đảo Qeshm, Bandar Abbas cũng như một số khu vực khác gần eo biển Hormuz. Press TV cho biết các cuộc không kích đã khiến một số người bị thương.

Ngay sau đó, Iran được cho là đã đáp trả bằng các cuộc tấn công bằng UAV và tên lửa nhằm vào Bahrain và Kuwait - hai quốc gia có căn cứ quân sự của Mỹ. Còi báo động được kích hoạt tại nhiều khu vực, trong khi lực lượng phòng không Kuwait thông báo đang đánh chặn các mục tiêu trên không.

Washington khẳng định các hành động của Iran là "không thể chấp nhận được" và cần phải đáp trả để bảo vệ tự do hàng hải. Tuy nhiên, giới chức Mỹ vẫn nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng là duy trì tiến trình đàm phán, thay vì quay trở lại một cuộc xung đột toàn diện.

Trong khi đó, Tehran cho rằng chính Mỹ mới là bên phá vỡ thỏa thuận. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cáo buộc Washington vi phạm biên bản ghi nhớ khi nối lại các cuộc không kích, tái áp đặt sức ép kinh tế và thay đổi các điều kiện liên quan đến hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz.

Nguyên nhân khiến đối đầu leo thang

Theo giới phân tích, đằng sau đợt leo thang mới là bất đồng trong cách hai bên diễn giải thỏa thuận tạm thời. Với Washington, việc cho phép Iran xuất khẩu dầu chỉ là một ưu đãi có điều kiện, gắn với yêu cầu Tehran duy trì ổn định hàng hải và tiếp tục đàm phán về chương trình hạt nhân. Trong khi đó, Iran coi những nhượng bộ kinh tế là một phần của thỏa thuận đã đạt được và phản đối việc Mỹ đơn phương siết chặt trở lại các biện pháp gây sức ép.

Chỉ ít giờ trước khi tiến hành không kích, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã thu hồi giấy phép cho phép Iran xuất khẩu dầu theo cơ chế tạm thời được thiết lập sau biên bản ghi nhớ. Bộ Tài chính Mỹ cho biết các giao dịch đã được phê duyệt trước đó sẽ có thời gian ân hạn đến ngày 17/7, song khẳng định mọi ưu đãi kinh tế chỉ được duy trì nếu Iran tiếp tục tuân thủ đầy đủ các cam kết.

Đây được xem là một trong những đòn bẩy quan trọng nhất của Washington trong tiến trình đàm phán. Việc nới lỏng hạn chế xuất khẩu dầu và cho phép Iran tiếp cận nguồn thu ngoại tệ được coi là động lực chính để Tehran tham gia tiến trình ngoại giao kéo dài 60 ngày nhằm hướng tới một thỏa thuận hạt nhân toàn diện. Vì vậy, quyết định thu hồi cơ chế này không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn là tín hiệu cho thấy Mỹ sẵn sàng sử dụng sức ép quân sự và tài chính song song với đối thoại.

Một trong những điểm mấu chốt khiến hai bên tiếp tục đối đầu là quyền kiểm soát và bảo đảm an ninh tại eo biển Hormuz - tuyến vận tải chiến lược vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu giao dịch bằng đường biển trên thế giới. Washington cho rằng Iran đã tấn công các tàu thương mại và đe dọa tự do hàng hải, trong khi Tehran khẳng định các tàu sử dụng những tuyến đường không được phối hợp với Iran đã làm ảnh hưởng đến các kế hoạch bảo đảm an toàn tại khu vực.

Theo giới chức Mỹ, Iran gần đây đã tăng cường khôi phục năng lực quân sự quanh eo biển Hormuz, triển khai các hệ thống radar cơ động, sửa chữa nhiều bệ phóng và tên lửa từng bị hư hại trong các cuộc giao tranh trước đó. Đánh giá của Washington cho thấy Tehran hiện vẫn duy trì hơn một nửa năng lực tên lửa so với trước khi xung đột bùng phát, khiến nguy cơ tái diễn các cuộc đối đầu quân sự vẫn ở mức cao.

Đợt leo thang mới diễn ra đúng thời điểm Tổng thống Donald Trump tham dự Hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara, nơi xung đột với Iran và nguy cơ gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu trở thành một trong những chủ đề được các nhà lãnh đạo đặc biệt quan tâm. Nhiều nước thành viên NATO tiếp tục kêu gọi các bên kiềm chế và khôi phục an ninh hàng hải tại Vịnh Ba Tư nhằm hạn chế tác động đối với thương mại quốc tế.

Chính quyền Tổng thống Donald Trump được cho là đã tìm cách thiết lập một kênh liên lạc trực tiếp giữa quân đội Mỹ và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), song quá trình này chưa đạt được nhiều tiến triển. Các quan chức Mỹ cho biết lực lượng hải quân nước này vẫn duy trì trạng thái sẵn sàng và có thể tái áp đặt phong tỏa đối với các cảng của Iran nếu Tổng thống Trump đưa ra quyết định. Về phía Tehran, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran cho rằng các tàu thương mại sử dụng những tuyến hàng hải không được phối hợp với Iran đang làm ảnh hưởng đến các kế hoạch bảo đảm an toàn hàng hải tại eo biển Hormuz.

Trong ngắn hạn, triển vọng đạt được một thỏa thuận hạt nhân toàn diện có thể sẽ tiếp tục bị phủ bóng bởi các cuộc đối đầu trên thực địa. Mỗi hành động quân sự không chỉ làm xói mòn lòng tin giữa hai bên mà còn gia tăng rủi ro đối với an ninh hàng hải tại Hormuz và thị trường năng lượng toàn cầu - hai yếu tố có ý nghĩa chiến lược không chỉ với Mỹ và Iran mà còn với toàn bộ nền kinh tế thế giới.