PV: Thưa PGS, ông đánh giá thế nào về sự việc đường link web đen trong sách Tin học lớp 3 dẫn đến trang web không phù hợp, khiến phụ huynh lo ngại?

PGS.TS Trần Thành Nam: Tôi nghĩ đây là một trường hợp điển hình, và theo một nghĩa nào đó thì nó cũng là một tín hiệu đáng chú ý, vì nó đánh động những người làm công tác biên soạn sách cũng như các nhà xuất bản phải thay đổi tư duy quản lý. Không thể tiếp tục quản lý học liệu theo kiểu tĩnh như sách truyền thống mà phải chuyển sang tư duy động, bởi học liệu số có đặc điểm là luôn thay đổi, các đường link có thể biến đổi, nội dung có thể bị thay thế, thậm chí bị hack hoặc bị mua lại.

Nếu xảy những sai sót tương tự thì mức độ ảnh hưởng sẽ lớn hơn rất nhiều và có thể gây ra vấn đề nghiêm trọng hơn. Tuy nhiên, sự việc này sẽ khiến xã hội bắt đầu lo lắng và rà soát lại các học liệu, đặc biệt là những tài liệu có yếu tố mở. Nếu không có quy định rõ ràng về trách nhiệm thì dễ dẫn đến xu hướng “bắt lỗi” và tạo ra những lùm xùm không cần thiết.

PV: Theo ông, trong sự việc lần này, đâu là lỗ hổng lớn nhất trong cách quản lý học liệu số hiện nay?

PGS.TS Trần Thành Nam: Một vấn đề lớn là chúng ta đang dùng tư duy quản lý sách in để áp vào học liệu số. Sách in là tĩnh, chỉ cần kiểm duyệt một lần, nhưng học liệu số là động, đường link có thể bị thay đổi, bị hack, bị mua lại, hoặc nội dung bên trong có thể thay đổi mà không dễ kiểm soát.

Thậm chí dữ liệu số có thể hết hạn, hoặc các nguồn trích dẫn trên mạng có thể biến mất khi tổ chức không còn tồn tại. Vì vậy nếu nghĩ rằng trích dẫn nguồn trên mạng là ổn định thì không hoàn toàn đúng trong bối cảnh hiện nay.

Trong khi đó, xu hướng sắp tới là sách giáo khoa và học liệu sẽ tích hợp nhiều mã QR và nguồn học liệu mở để hỗ trợ học sinh học theo hướng cá nhân hóa. Điều này tích cực nhưng cũng làm tăng rủi ro nếu không có hệ thống kiểm soát phù hợp.

PV: Vậy theo ông cần thay đổi gì trong quản lý học liệu số?

PGS.TS Trần Thành Nam: Chắc chắn cần có chính sách phù hợp hơn, đặc biệt trong giáo dục phổ thông. Các nhà xuất bản nên sử dụng hệ thống tên miền giáo dục được định danh và ổn định, toàn bộ học liệu nên được đưa về hệ thống tập trung, hạn chế dẫn ra nguồn bên ngoài không kiểm soát được.

Cần xây dựng một hệ sinh thái học liệu có kiểm soát, trong đó nhà xuất bản là đơn vị quản trị dữ liệu và hạ tầng, chịu trách nhiệm với hệ thống của mình. Một số quốc gia cũng có cách làm tương tự, họ xây dựng nền tảng học tập trực tuyến, trong đó nội dung được lưu trữ và sao lưu lâu dài để hạn chế nguy cơ mất mát tri thức do thay đổi đường link.

PV: Công tác kiểm duyệt học liệu trong môi trường số cần được điều chỉnh ra sao cho phù hợp hơn, thưa ông?

PGS.TS Trần Thành Nam: Với sách in thì kiểm duyệt một lần là xong, nhưng với học liệu số thì cần cơ chế rà soát định kỳ và tái kiểm định. Có thể cần cân nhắc việc gắn “hạn sử dụng” cho học liệu, vì tri thức thay đổi nhanh, nếu nội dung cũ hoặc sai lệch thì sẽ không còn phù hợp.

Ngoài ra cần có cơ chế kỹ thuật để cảnh báo hoặc vô hiệu hóa những đường link không còn đảm bảo, tránh việc học sinh truy cập vào nội dung không phù hợp hoặc không còn chính xác.

PV:Liên quan đến sự việc này, trách nhiệm giữa các bên nên được phân định như thế nào để tránh lặp lại sai sót tương tự?

PGS.TS Trần Thành Nam: Hiện nay trách nhiệm đang bị mờ, và đây là vấn đề rất lớn, người biên soạn phải chịu trách nhiệm về nội dung, nguồn dữ liệu và bản quyền, không thể lấy các đường link trôi nổi trên mạng mà không kiểm soát được tính ổn định

Nhà xuất bản phải chịu trách nhiệm về hệ thống, về “màng lọc” và hạ tầng, nếu nội dung đã nằm trong hệ thống mà bị thay đổi hoặc bị xâm nhập thì phải có trách nhiệm rõ ràng. Nhưng hiện nay chúng ta chưa có sự phân định rõ, nên khi xảy ra sự cố thì ai cũng có thể nói mình là nạn nhân và ngay cả người biên soạn cũng vậy, nếu nói không biết rủi ro thì cũng chưa đúng, vì đây là những hiểu biết cơ bản về môi trường số

PV: Ngoài tác giả và nhà xuất bản, còn lỗ hổng nào khác trong hệ thống?

PGS.TS Trần Thành Nam: Có lỗ hổng ở cơ chế giám sát nhiều bên. Lỗ hổng rất rõ là thiếu cơ chế giám sát đa tầng, không thể chỉ dựa vào một khâu kiểm duyệt ban đầu mà phải có sự tham gia của nhà trường, giáo viên, học sinh và phụ huynh

Thực tế chính học sinh là người phát hiện sự việc, điều đó cho thấy vai trò của giáo viên và nhà trường trong việc “gác cổng” chưa được phát huy đầy đủ, trong khi phụ huynh cũng chưa quan tâm đúng mức đến việc con mình đang học gì và tiếp cận nguồn nào

Ngoài ra, các nền tảng học liệu hiện nay thiếu cơ chế phản hồi nhanh, ví dụ một nút báo lỗi rõ ràng để người dùng có thể báo ngay khi phát hiện vấn đề, nếu có cơ chế đó thì việc xử lý sẽ nhanh hơn rất nhiều.

PV: Nếu những lỗ hổng này không được khắc phục, hệ lụy sẽ ra sao?

PGS.TS Trần Thành Nam: Hệ lụy trước mắt là có thể làm sai lệch nhận thức của học sinh và ảnh hưởng đến quá trình học tập. Nghiêm trọng hơn là nguy cơ xuất hiện nội dung không phù hợp như bạo lực hoặc độc hại trong học liệu, gây ảnh hưởng đến người học và tạo ra khủng hoảng truyền thông cho nhà xuất bản, đồng thời làm giảm niềm tin vào giáo dục.

Trường học vốn là môi trường an toàn, sách giáo khoa là nguồn tri thức chuẩn mực, nếu niềm tin này bị ảnh hưởng thì hệ lụy sẽ kéo dài.

PV: Theo ông, giải pháp cốt lõi để xử lý vấn đề này là gì?

PGS.TS Trần Thành Nam: Cốt lõi là phải xây dựng một cơ chế quản lý mới phù hợp với bản chất động của học liệu số, bao gồm chính sách rõ ràng, hạ tầng công nghệ đủ mạnh, phân định trách nhiệm cụ thể giữa các bên

Đồng thời phải nâng cao năng lực số cho người biên soạn, nhà quản lý và giáo viên, vì nếu không hiểu rủi ro của môi trường số thì rất dễ xảy ra sai sót

Và quan trọng là phải có cơ chế giám sát cộng đồng, tức là nhà trường, giáo viên, học sinh và phụ huynh đều tham gia như những người gác cổng, bởi trong môi trường số thì việc kiểm soát không thể làm một lần mà phải là một quá trình liên tục, nếu không thay đổi cách tiếp cận thì những sự cố tương tự sẽ còn tiếp diễn.

PV: Xin cảm ơn PGS!