Trong nhiều thập kỷ, bản đồ năng lượng của Vùng Vịnh gần như hội tụ tại một điểm nghẽn chiến lược duy nhất: eo biển Hormuz. Tuy nhiên, cuộc xung đột liên quan đến Iran đang thúc đẩy các quốc gia sản xuất dầu mỏ trong khu vực gấp rút xây dựng những tuyến vận chuyển mới nhằm giảm sự phụ thuộc vào tuyến hàng hải trọng yếu này.

Các nước Vùng Vịnh hiện đang chi hàng tỷ USD để phát triển các tuyến đường ống dẫn dầu mới, mạng lưới đường sắt và các trung tâm lưu trữ năng lượng nhằm tránh đi qua eo biển Hormuz. Giới chuyên gia nhận định đây có thể trở thành một trong những hệ quả lâu dài và quan trọng nhất của cuộc khủng hoảng hiện nay. Những kết nối năng lượng mới cũng là một phần trong quá trình tái định hình mạng lưới logistics của khu vực, khi hoạt động thương mại ngày càng dịch chuyển sang vận tải đường bộ, đường sắt và các cảng biển mới.

Ông Hamad Hussain, chuyên gia kinh tế hàng hóa của công ty nghiên cứu Capital Economics có trụ sở tại London (Anh), cho rằng cuộc khủng hoảng hiện nay sẽ để lại dấu ấn lâu dài dưới dạng các dự án hạ tầng nhằm vượt qua eo biển Hormuz.

“Hệ quả lâu dài của cuộc khủng hoảng sẽ là làn sóng đầu tư vào các dự án hạ tầng nhằm tránh phụ thuộc vào eo biển Hormuz. Khi nguy cơ phong tỏa đã trở thành hiện thực, các nước không còn có thể xem nhẹ rủi ro này”, ông Hussain nhận định.

Không còn phụ thuộc vào một tuyến vận chuyển duy nhất

Theo các quan chức và nhà phân tích, ngay cả khi Washington và Tehran đạt được thỏa thuận giúp khôi phục hoạt động vận tải qua Hormuz, xu hướng xây dựng mạng lưới xuất khẩu với nhiều lối ra khác nhau vẫn sẽ tiếp tục. Nguyên nhân là cuộc khủng hoảng đã cho thấy tầm quan trọng của các phương án dự phòng. Khả năng xuất khẩu dầu thông qua tuyến đường ống thay thế vốn ít được sử dụng trước đây của Saudi Arabia đã chứng minh giá trị chiến lược của các hệ thống dự phòng. Trong khi đó, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Iraq cũng đã công bố các kế hoạch mở rộng mạng lưới đường ống của riêng mình.

Tác động của sự thay đổi này không chỉ giới hạn ở Vùng Vịnh. Việc giảm phụ thuộc vào tuyến đường thủy từng vận chuyển khoảng 20% lượng dầu của thế giới sẽ làm thay đổi cách năng lượng được cung cấp tới các thị trường toàn cầu.

Phát biểu tại một diễn đàn gần đây của Hội đồng Đại Tây Dương, Bộ trưởng Công nghiệp và Công nghệ tiên tiến UAE đồng thời là người đứng đầu Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi (ADNOC), ông Sultan Al Jaber cho rằng cuộc khủng hoảng đã cho thấy “phần lớn nguồn cung năng lượng của thế giới vẫn đang phụ thuộc vào một số ít tuyến vận chuyển chiến lược”.

Ông Al Jaber nhấn mạnh rằng an ninh năng lượng ngày nay không chỉ phụ thuộc vào khả năng khai thác dầu khí. “An ninh năng lượng không còn chỉ là khả năng tiếp tục sản xuất. Nó còn liên quan đến các tuyến vận chuyển, khả năng tiếp cận, lưu trữ và hệ thống dự phòng”, ông nói.

Saudi Arabia, UAE và Iraq đẩy mạnh các tuyến đường thay thế

Các chuyên gia cho rằng eo biển Hormuz vẫn là tuyến xuất khẩu có chi phí thấp nhất và nhiều khả năng sẽ được sử dụng trở lại khi hoạt động hàng hải được khôi phục hoàn toàn.

Việc xây dựng các tuyến thay thế đòi hỏi thời gian, nguồn vốn lớn và các thỏa thuận ngoại giao phức tạp. Chẳng hạn, những tuyến đường mới mà Iraq đề xuất không chỉ cần các đường ống mới mà còn đòi hỏi các thỏa thuận với Jordan, Syria hoặc Thổ Nhĩ Kỳ về an ninh, quyền trung chuyển và xuất khẩu.

Tuy nhiên, theo ông Robin Mills, Giám đốc điều hành công ty tư vấn năng lượng Qamar Energy có trụ sở tại Dubai, việc xây dựng các tuyến thay thế sẽ làm giảm đáng kể giá trị chiến lược của Hormuz như một công cụ gây sức ép.

“Một khi có các tuyến tránh, nguy cơ đóng cửa eo biển sẽ giảm đi đáng kể. Đến lúc đó, việc Iran phong tỏa Hormuz gần như không còn ý nghĩa bởi nó sẽ không còn làm gián đoạn đáng kể dòng chảy năng lượng, trong khi chính Iran cũng sẽ bị ảnh hưởng”, ông Mills nhận định.

Những thay đổi này đã bắt đầu xuất hiện trên thực tế. Saudi Arabia hiện đang vận hành tuyến đường ống Đông - Tây với công suất tối đa khoảng 7 triệu thùng/ngày, tăng mạnh so với mức khoảng 2 triệu thùng/ngày trước khi xảy ra xung đột. Tuyến đường ống này được xây dựng từ thời chiến tranh Iran - Iraq trong thập niên 1980, khi các tàu chở dầu thường xuyên bị tấn công tại eo biển Hormuz.

Theo ông Mills, nếu muốn tiếp tục mở rộng công suất, Saudi Arabia cần nâng cấp các cơ sở xuất khẩu tại cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ, bao gồm các bể chứa và hệ thống bơm phục vụ việc bốc dỡ dầu.

Trong khi đó, UAE đã chuyển hướng một phần lượng dầu xuất khẩu thông qua đường ống dẫn tới thành phố cảng Fujairah, nằm bên ngoài eo biển Hormuz. Tháng trước, Abu Dhabi tuyên bố sẽ đẩy nhanh kế hoạch xây dựng tuyến đường ống thứ hai trên cùng hành lang vận chuyển này nhằm tăng gấp đôi công suất xuất khẩu vào năm 2027.

Tuyến đường ống này càng có ý nghĩa quan trọng hơn sau khi UAE rời Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC) hồi đầu tháng 5. Quyết định này một phần xuất phát từ tham vọng gia tăng sản lượng khai thác mà không bị ràng buộc bởi các hạn ngạch sản xuất.

Ngoài việc tránh phụ thuộc vào Hormuz, tuyến vận chuyển mới còn giúp Abu Dhabi mở rộng xuất khẩu trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng mạnh mẽ với Saudi Arabia về vị thế cường quốc dầu mỏ hàng đầu khu vực.

ADNOC cũng đang tăng cường chiến lược thương mại và dự trữ năng lượng. Ông Al Jaber cho biết tập đoàn đã đảm bảo thêm nguồn cung cho các khách hàng tại châu Á, đồng thời mở rộng và bổ sung các kho dự trữ dầu nhằm đối phó với những cú sốc trong tương lai.

Trong khi đó, Oman đang tận dụng lợi thế địa lý để quảng bá các cảng nằm trên vịnh Oman, bên ngoài eo biển Hormuz, như những trung tâm lưu trữ và xuất khẩu dầu mỏ mới.

Các quốc gia Vùng Vịnh cũng đang xem xét đẩy nhanh dự án đường sắt liên kết khu vực vốn đã được lên kế hoạch từ lâu. Theo Capital Economics, mạng lưới đường sắt này có thể tạo thêm một lựa chọn để vận chuyển nhiên liệu và hàng hóa ra khỏi khu vực Hormuz, dù khối lượng vận chuyển sẽ thấp hơn nhiều so với đường ống hoặc tàu biển.

Thoát khỏi Hormuz không hề dễ dàng

Dù vậy, việc giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz vẫn là thách thức lớn. Các tuyến đường ống trên đất liền vẫn có thể trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái. Hồi tháng 4, máy bay không người lái của Iran đã tấn công tuyến đường ống Đông - Tây của Saudi Arabia. Tháng trước, Tehran cũng nhắm mục tiêu vào trung tâm dầu mỏ Fujairah của UAE.

Bên cạnh đó, một số mặt hàng chiến lược như khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) hiện vẫn chỉ có thể vận chuyển bằng đường biển.

Việc xây dựng các đường ống mới cũng là quá trình kéo dài nhiều năm và tiêu tốn hàng tỷ USD, đòi hỏi không chỉ năng lực kỹ thuật mà còn cần giải quyết các vấn đề về quyền sử dụng đất, an ninh, tài chính và các thỏa thuận ngoại giao giữa các quốc gia.

Tuy nhiên, theo bà Cinzia Bianco, chuyên gia nghiên cứu thuộc Hội đồng Đối ngoại châu Âu (ECFR), quyết tâm chính trị của các quốc gia trong khu vực đối với những khoản đầu tư dài hạn này đang ngày càng mạnh mẽ.

“Khi Saudi Arabia và UAE lần đầu đầu tư vào các tuyến đường ống tránh eo biển Hormuz, nhiều người cho rằng đó là những dự án quá tốn kém và không thực sự cần thiết. Nhưng thực tế đã chứng minh rằng những khoản đầu tư đó hoàn toàn xứng đáng”, bà Bianco nhận định.