Iran bước vào các cuộc đàm phán với chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump với mục tiêu quan trọng là giành lại hàng chục tỷ USD tài sản đang bị phong tỏa ở nước ngoài - nguồn lực được kỳ vọng sẽ giúp vực dậy nền kinh tế đang gặp nhiều khó khăn của nước này.

Một phần số tài sản này đã bị đóng băng gần như suốt thời gian tồn tại của Cộng hòa Hồi giáo Iran kể từ cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979. Tuy nhiên, phần lớn số tiền bị phong tỏa là các khoản thanh toán gần đây cho dầu mỏ Iran từ Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc và Nhật Bản. Các khoản tiền này bị mắc kẹt sau khi Tổng thống Donald Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân và tái áp đặt các lệnh trừng phạt đối với Iran vào năm 2018.

Mỹ có thể ngăn các quốc gia thanh toán tiền mua dầu cho Iran vì phần lớn các giao dịch dầu mỏ toàn cầu được thực hiện bằng đồng USD. Bộ Tài chính Mỹ có quyền loại các tổ chức tài chính vi phạm lệnh trừng phạt khỏi hệ thống thanh toán bằng USD - một công cụ gây sức ép tài chính được Washington sử dụng ngày càng nhiều trong hai thập kỷ qua.

Ước tính về tổng giá trị tài sản Iran ở nước ngoài có sự khác biệt đáng kể. Tehran cho rằng con số này ít nhất là 100 tỷ USD, trong khi một số chuyên gia đưa ra mức thấp hơn nhiều. Trước mắt, ưu tiên của Iran là từng bước giải phóng khoảng 24 tỷ USD tài sản bị phong tỏa.

Theo ông Esfandyar Batmanghelidj, Giám đốc điều hành Quỹ Bourse & Bazaar Foundation - một tổ chức nghiên cứu kinh tế, việc tiếp cận được một phần số tiền này sẽ giúp Iran tăng giá trị đồng nội tệ và kiềm chế lạm phát. Tuy nhiên, ông cho rằng Iran vẫn có động lực mạnh mẽ để theo đuổi mục tiêu rộng hơn là được dỡ bỏ các lệnh trừng phạt.

Trung Quốc nắm giữ lượng tài sản lớn nhất

Theo các ước tính hiện nay, phần lớn tài sản bị phong tỏa của Iran tập trung tại châu Á, trong đó Trung Quốc là nơi nắm giữ lượng tài sản lớn nhất với giá trị dao động từ 20-50 tỷ USD.

Trung Quốc từ lâu là khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran. Theo Wall Street Journal, ngay cả sau khi xung đột bùng phát, Trung Quốc vẫn tiếp tục mua dầu Iran thông qua các kênh không chính thức. Iran cũng đã sử dụng một phần nguồn tiền tại nước này để nhập khẩu máy móc công nghiệp, phụ tùng ô tô và nhiều mặt hàng khác.

Đứng thứ hai, sau Trung Quốc, là Iraq với khoảng 15 tỷ USD tài sản của Iran. Iraq là khách hàng lớn nhập khẩu điện và khí đốt tự nhiên từ Iran, song các hạn chế của Mỹ trong nhiều năm qua khiến Baghdad không thể thanh toán đầy đủ cho Tehran. Gần đây, chính quyền Tổng thống Donald Trump cũng chấm dứt cơ chế miễn trừ cho phép Iraq thanh toán tiền điện nhập khẩu từ Iran.

Các khoản tiền tại Ấn Độ, Hàn Quốc và Qatar

Ấn Độ hiện đang nắm giữ khoảng 7 tỷ USD tài sản của Iran. Trước khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2018, New Delhi là khách hàng mua dầu lớn thứ hai của Tehran. Sau khi các lệnh trừng phạt được tái áp đặt, các ngân hàng Ấn Độ buộc phải giữ lại các khoản thanh toán cho dầu thô Iran.

Hàn Quốc cũng từng nắm giữ khoảng 7 tỷ USD tài sản của Iran. Tuy nhiên, phần lớn số tiền này sau đó đã được chuyển sang Qatar trong khuôn khổ thỏa thuận trao đổi tù nhân giữa Mỹ và Iran.

Tại Qatar hiện còn khoảng 6 tỷ USD thuộc sở hữu của Iran. Sau cuộc tấn công do Hamas tiến hành nhằm vào Israel ngày 7/10/2023, Washington đã thay đổi lập trường đối với số tiền này. Đến nay, Mỹ vẫn chưa cho phép Doha giải ngân khoản tiền 6 tỷ USD vốn chỉ được sử dụng cho các mục đích nhân đạo.

Tài sản của Iran còn ở những đâu?

Ngoài các khoản tiền lớn kể trên, Iran còn có tài sản bị phong tỏa tại một số quốc gia khác. Theo các ước tính hiện nay, Nhật Bản nắm giữ khoảng 3 tỷ USD, Luxembourg khoảng 2 tỷ USD, Mỹ khoảng 2 tỷ USD và Oman khoảng 1 tỷ USD.

Việc giải phóng các tài sản bị phong tỏa được xem là một trong những lợi ích kinh tế lớn nhất mà Iran kỳ vọng đạt được trong các cuộc đàm phán hiện nay với Mỹ. Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định mục tiêu lâu dài của Tehran vẫn là từng bước nới lỏng hoặc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt quốc tế, qua đó khôi phục hoàn toàn khả năng tiếp cận hệ thống tài chính toàn cầu và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.