Không đánh đổi môi trường để chạy theo tăng trưởng

Sau gần 15 năm thực hiện Nghị quyết số 24 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI, nhận thức về bảo vệ môi trường được nâng lên, ứng phó với biến đổi khí hậu từng bước chuyển từ bị động sang chủ động. Nhiều mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn được triển khai, thị trường các-bon từng bước hình thành. Tuy nhiên, chính quá trình phát triển nhanh cũng đang tạo thêm những áp lực mới đối với môi trường.

Kết quả Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 cho thấy, hơn 89% số xã và gần 70% số thôn có tổ chức thu gom rác thải sinh hoạt, nhưng chỉ 61% số xã có bãi rác tập trung. Hệ thống thoát nước thải sinh hoạt chung có ở hơn 97% số xã, nhưng chỉ có hơn 42% số thôn. Tỷ lệ xã được thu gom rác thải sinh hoạt đã tăng từ khoảng 63% năm 2016 lên hơn 81% năm 2025; tỷ lệ thôn được thu gom rác tăng từ hơn 47% lên hơn 68%.

Những con số này cho thấy công tác bảo vệ môi trường đã có bước tiến, nhưng năng lực hạ tầng và tổ chức thực hiện ở một số nơi vẫn chưa theo kịp quá trình phát triển.

PGS.TS Đặng Kim Chi, Hội Bảo vệ thiên nhiên môi trường Việt Nam cho rằng:“Tốc độ phát triển kinh tế - xã hội, ở một số lĩnh vực, đang diễn ra quá nhanh so với tốc độ hoàn thiện công tác bảo vệ môi trường. Mặc dù Chính phủ và các cơ quan quản lý nhà nước đã ban hành nhiều văn bản, quy định pháp luật nhằm kiểm soát các hoạt động gây ô nhiễm môi trường do phát triển kinh tế - xã hội, nhưng theo tôi, việc thực thi trên thực tế vẫn còn một số bất cập”.

Từ thực tế đó, Nghị quyết 208 của Chính phủ không chỉ đặt ra yêu cầu hoàn thiện chính sách mà còn lượng hóa những mục tiêu phải đạt được và gắn với nguồn lực thực hiện. Trong giai đoạn 2026 - 2030, tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm được bố trí cho sự nghiệp bảo vệ môi trường. 100% nguồn nước thải, khí thải lớn được quan trắc tự động, liên tục; 100% cụm công nghiệp có nước thải được xử lý đạt quy chuẩn.

Tại các đô thị đặc biệt, tỷ lệ số ngày có chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình phải đạt tối thiểu 80%. Nước thải sinh hoạt đô thị tại các đô thị đặc biệt và đô thị loại I được thu gom, xử lý đạt quy chuẩn ở mức 70%. Chất thải rắn sinh hoạt đô thị được thu gom, xử lý đạt 95%, khu vực nông thôn đạt 85%, đồng thời giảm tỷ lệ chôn lấp trực tiếp xuống dưới 30%.

Không chỉ xử lý những vấn đề môi trường đã phát sinh, yêu cầu được đặt ra ngay từ quá trình lựa chọn dự án, công nghệ và nhà đầu tư. Một số địa phương đang có sự thay đổi trong tư duy, không đánh đổi môi trường để chạy theo tăng trưởng.

PGS.TS Nguyễn Thế Chinh, Phó Chủ tịch Hội Kinh tế và Môi trường Việt Nam cho rằng: “Trong quá trình triển khai Chiến lược bảo vệ môi trường, tầm nhìn đến năm 2030, khi làm việc tại một số địa phương, chúng tôi nhận thấy các địa phương hiện đã nhìn nhận vấn đề này rất rõ. Họ sẵn sàng nói thẳng rằng, với những doanh nghiệp có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, dù quy mô lớn đến đâu, địa phương cũng không chấp thuận đầu tư. Điều đó cho thấy cần kết hợp đồng bộ nhiều yếu tố trong bảo vệ môi trường; nếu thực hiện quyết liệt ngay từ đầu sẽ tạo sức răn đe, phòng ngừa vi phạm”.

Đây cũng là hướng đi phù hợp với mục tiêu chuyển đổi mô hình tăng trưởng mà Chương trình hành động Nghị quyết 208 đã đặt ra. Mục tiêu đến năm 2030, tỷ trọng kinh tế xanh đạt 10% GDP; tỷ lệ khu công nghiệp sinh thái đạt 10%; tỷ trọng năng lượng tái tạo trong tổng cung năng lượng sơ cấp đạt tối thiểu 26,1%. Cả nước có ít nhất 1.200 công trình xanh được chứng nhận; phát thải khí nhà kính quốc gia giảm ít nhất 9% so với kịch bản phát triển thông thường.

Rõ trách nhiệm, nguồn lực để nghị quyết đi vào cuộc sống

Bảo vệ môi trường không chỉ là xử lý các cơ sở gây ô nhiễm sau khi vi phạm, mà phải trở thành một tiêu chí ngay trong quá trình lựa chọn dự án, công nghệ và mô hình phát triển.

Từ thực tế triển khai tại địa phương, ông Nguyễn Mai Thuận, Phó trưởng Ban quản lý Khu kinh tế và KCN tỉnh Ninh Bình cho biết, tỉnh đang tập trung thu hút đầu tư với yêu cầu gắn tăng trưởng kinh tế với chất lượng môi trường sống.

Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh cũng đã ban hành các văn bản chỉ đạo liên quan đến công tác thu hút đầu tư, trong đó tập trung cao vào những dự án có quy mô vốn lớn, công nghệ cao, sử dụng ít lao động, sử dụng diện tích đất ít và quan trọng nhất là đảm bảo thân thiện với môi trường, sử dụng năng lượng sạch với nguồn nguyên liệu tự nhiên để đảm bảo giảm thải phát thải, góp phần đảm bảo công tác bảo vệ môi trưởng.

Chủ động phòng ngừa cũng là yêu cầu xuyên suốt khi ứng phó với biến đổi khí hậu. Đến năm 2030, 70% số hộ dân thuộc khu vực thường xuyên xảy ra thiên tai có nhà ở an toàn; 80% hộ dân ở nơi có nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở đất được di dời đến nơi an toàn. Tỷ lệ che phủ rừng được duy trì ở mức 42%; diện tích khu bảo tồn biển, ven biển đạt tối thiểu 6% diện tích tự nhiên vùng biển quốc gia. Các đô thị cũng phải được phát triển theo hướng chống chịu tốt hơn trước bão, lũ, ngập úng, hạn hán, xâm nhập mặn và nước biển dâng; tập trung giải quyết ngập úng do mưa lớn cực đoan, triều cường tại các đô thị lớn.

Để các mục tiêu không dừng trên giấy, Chương trình hành động yêu cầu triển khai theo nguyên tắc “rõ việc, rõ cơ quan chủ trì, rõ cơ quan phối hợp, rõ thời hạn, rõ sản phẩm và rõ nguồn lực”. Mỗi nhiệm vụ phải có cơ quan chịu trách nhiệm, có thể kiểm tra, đo lường và đánh giá kết quả. Để những mục tiêu này đi vào cuộc sống, việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, đồng thời nâng cao hiệu lực thực thi chính sách là yếu tố then chốt.

Ông Tăng Thế Cường, Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, phải thể chế hóa kịp thời Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV. Nghị quyết Đại hội XIV vừa qua cũng đặt vấn đề môi trường là vấn đề trung tâm cùng với kinh tế - xã hội. Môi trường được xác định là vấn đề quan trọng của đất nước, đặc biệt là các vấn đề ô nhiễm lưu vực sông và ô nhiễm không khí ở các đô thị lớn. Đồng thời, bám sát các nghị quyết của Bộ Chính trị và tiếp tục thực hiện mạnh mẽ việc cắt giảm, phân quyền thủ tục hành chính theo tinh thần Nghị quyết 17 của Chính phủ.

Nghị quyết 208 của Chính phủ đã cụ thể hóa yêu cầu bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu bằng những mục tiêu, chỉ tiêu và trách nhiệm rõ ràng hơn. Nhưng thước đo cuối cùng vẫn là những chuyển biến thực chất trong chất lượng môi trường sống, khả năng chống chịu của cộng đồng và một mô hình tăng trưởng xanh, bền vững hơn.