Giới chức Iran khẳng định năng lực sản xuất và nguồn lực trong nước sẽ giúp nền kinh tế nước này duy trì hoạt động, bất chấp các lệnh trừng phạt kinh tế mới mà Mỹ công bố đầu tuần này.

Mục tiêu của Washington là sử dụng các biện pháp trừng phạt nhằm gây sức ép buộc Tehran phải nhượng bộ trong cuộc chiến đã kéo dài 6 tháng giữa hai nước. Tuy nhiên, Chính phủ Iran cho biết đã chuẩn bị các phương án ứng phó. Bộ trưởng Kinh tế Ali Madanizadeh hôm 24/8 đề cập đến một kế hoạch kéo dài 2 năm.

“Iran có những công cụ của riêng mình và cũng hiểu cách thức vận hành của cuộc chơi”, ông Madanizadeh phát biểu trên truyền hình nhà nước Iran, đề cập đến kinh nghiệm nhiều năm của Tehran trong việc né tránh và thích ứng với các lệnh trừng phạt.

Ông cho rằng Iran thậm chí có thể “chuyển sang thế tấn công” trong một thế giới mà Mỹ không còn giữ vị thế chi phối tuyệt đối, đồng thời tin rằng nhiều quốc gia sẽ không thực sự làm theo lời đe dọa của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc cắt đứt mọi quan hệ với Iran.

Tích trữ các mặt hàng thiết yếu, ngoại tệ và vàng đã trở thành một trong những chiến lược chủ chốt của Tehran. Chính phủ Iran cũng buộc phải áp dụng các biện pháp phân bổ và tiết giảm năng lượng, dù nước này là một trong những quốc gia giàu tài nguyên nhất thế giới.

Trong cuộc gặp với các lãnh đạo doanh nghiệp cấp cao hồi đầu tuần, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran Abdolnasser Hemmati cho biết xuất khẩu dầu, nguồn thu ngoại tệ chủ yếu của Iran, gần như đã dừng hoàn toàn. Tuy nhiên, ông trấn an các doanh nghiệp rằng Iran không thiếu ngoại tệ để nhập khẩu những mặt hàng thiết yếu, bởi ngân hàng trung ương đang có các khoản dự trữ tiền mặt được cất giữ ở những nơi mà Mỹ “không thể tiếp cận”.

Ông Hemmati thừa nhận Iran đang đối mặt với những “vấn đề nghiêm trọng”, trong đó có lạm phát tăng vọt và sức mua của người dân liên tục suy giảm. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng “chịu đựng khó khăn rất khác với sụp đổ - điều Mỹ đang hướng tới”.

Người phát ngôn Chính phủ Iran Fatemeh Mohajerani cảnh áo người dân không nên kỳ vọng tình hình kinh tế sẽ cải thiện trong năm tới.

Trong khi đó, đồng rial của Iran ngày 26/8 giảm xuống mức thấp kỷ lục mới, còn khoảng 2,05 triệu rial/USD trên thị trường tự do, trước khi phục hồi nhẹ vào ngày 27/8.

Tự sản xuất để giảm phụ thuộc

Bất chấp những biến động kinh tế, Thư ký Hội đồng An ninh quốc gia Tối cao Iran Mohsen Rezaei trong cuộc phỏng vấn trên truyền hình nhà nước hồi đầu tuần đã kêu gọi thế hệ trẻ “tham gia vào nền kinh tế” và bắt đầu sản xuất những mặt hàng cần thiết cho gia đình và cộng đồng.

Tư duy này đã định hình chiến lược phát triển của Cộng hòa Hồi giáo Iran trong nhiều thập kỷ. Các kế hoạch phát triển quốc gia liên tục nhấn mạnh mục tiêu “tự lực” và đặt ra những chỉ tiêu để giảm phụ thuộc vào bên ngoài, dù quá trình này đòi hỏi chi phí lớn.

Nhằm giảm phụ thuộc vào lương thực nhập khẩu, Chính phủ Iran cho biết nước này có thể tự đáp ứng 85% nhu cầu nông sản cho khoảng 90 triệu dân. Tuy nhiên, việc mở rộng sản xuất trong nước cũng làm gia tăng lo ngại về tác động đối với tình trạng khan hiếm nước nghiêm trọng tại Iran.

Bộ trưởng Nông nghiệp Gholam-Reza Nouri cho biết Tehran đặt mục tiêu nâng tỷ lệ tự chủ lương thực lên 90% trong ngắn hạn, trước khi hướng tới mục tiêu tự sản xuất toàn bộ các loại lương thực thiết yếu. Theo ông Nouri, Iran hiện nhập khẩu khoảng 16 tỷ USD nông sản và xuất khẩu khoảng 8 tỷ USD. Tuy nhiên, xuất khẩu một số mặt hàng đã bị đình chỉ từ tháng 3, ngay sau khi chiến sự bùng phát.

Iran vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu đối với nhiều mặt hàng lương thực và nguyên liệu thức ăn chăn nuôi thiết yếu, trong đó có lúa mì, ngô, gạo và dầu thực vật. Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Saudi Arabia là những nguồn cung lớn đường tinh luyện và bột mì cho Iran thông qua các trung tâm tái xuất. Nga và các nước Trung Á cũng có thể cung cấp một phần ngũ cốc cho Iran qua biển Caspi, vào khu vực phía Bắc nước này.

Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) hồi tháng 3 cho biết chi phí nhập khẩu tăng, hoạt động logistics gián đoạn và các chính sách nhằm bảo đảm nguồn cung trong nước đang đẩy nhanh lạm phát lương thực và làm giảm sức mua của các hộ gia đình tại Iran. FAO cũng cảnh báo các tuyến vận tải đường bộ không đủ khả năng thay thế khối lượng hàng hóa lớn vốn được vận chuyển bằng đường biển.

Theo báo cáo mới nhất của Trung tâm Thống kê Iran, giá lương thực tại nước này trong tháng 7 cao hơn 128% so với cùng kỳ năm trước. Điều đó đồng nghĩa cùng một khoản tiền hiện chỉ có thể mua được lượng thực phẩm ít hơn nhiều so với 6 tháng trước tại Tehran cũng như trên cả nước.

Chính phủ Iran cũng cho biết khoảng 97% thuốc men được sản xuất trong nước, dù thuốc nhập khẩu lại chiếm tỷ trọng lớn hơn nhiều trong tổng chi tiêu dược phẩm.

Ông Salman Eshaghi, người phát ngôn Ủy ban Y tế Quốc hội Iran hồi tháng 5 cho biết Tehran đang thiếu hụt gần 1.000 loại thuốc ở các mức độ khác nhau. Giá thuốc cũng tăng mạnh trong những tháng gần đây, trong đó có tuần này, sau khi chính phủ xác nhận đang từng bước cắt giảm việc phân bổ nguồn ngoại tệ giá rẻ cho một số mặt hàng nhập khẩu.

Những lựa chọn khó khăn trong thời chiến

Iran đang khẩn trương khắc phục một phần thiệt hại đối với cơ sở hạ tầng sau chiến tranh, trong đó có các cơ sở dầu khí và công trình cung cấp dịch vụ thiết yếu bị Mỹ và Israel không kích trên diện rộng. Cuộc chiến cũng khiến tình trạng thiếu năng lượng và những vấn đề về cơ sở hạ tầng vốn tồn tại từ trước ở Iran trở nên nghiêm trọng hơn.

Tình trạng mất điện hàng ngày tiếp tục ảnh hưởng đến các hộ gia đình và cơ sở sản xuất ở Tehran cũng như nhiều thành phố trên cả nước. Trong khi đó, tình trạng thiếu khí đốt tự nhiên được dự báo sẽ xuất hiện trong vài tháng tới, khi thời tiết lạnh hơn và nhu cầu tiêu thụ tăng lên.

Trong ngày 25 và 26/8, nhiều trạm xăng tại Tehran, Mashhad, Karaj và một số thành phố khác cũng cạn lượng nhiên liệu được chính phủ phân bổ, khiến người dân phải xếp hàng dài.

Người phát ngôn Chính phủ Mohajerani cam kết giá nhiên liệu và hạn mức phân bổ hiện nay sẽ không thay đổi cho đến hết tháng hiện tại theo lịch Iran, tức ngày 22/9. Tuy nhiên, chính phủ đã giảm hạn mức nhiên liệu dành cho các phương tiện cá nhân.

Công ty Lọc dầu và Phân phối Dầu mỏ Quốc gia Iran cho biết việc đưa vào hoạt động hai nhà máy lọc dầu mới ở miền Nam Iran vào cuối năm nay theo lịch Iran, tức cuối tháng 3/2027, sẽ giúp tăng công suất sản xuất thêm khoảng 12 triệu lít nhiên liệu mỗi ngày, qua đó bù đắp một phần thiếu hụt.

Nhà kinh tế Iran Sadegh Alhosseini nhận định rằng Iran có thể phải thực hiện một số điều chỉnh khó khăn về chính sách kinh tế, trong đó có khả năng tăng giá nhiên liệu, nhằm giảm áp lực lên ngân sách và duy trì ổn định kinh tế. Tuy nhiên, việc tăng giá nhiên liệu cũng có thể làm lạm phát gia tăng do chi phí vận tải tăng, trong khi nhiều người dân Iran đã gặp khó khăn trong việc trang trải cuộc sống.