Eo biển Hormuz - Yết hầu năng lượng của thế giới

Eo biển Hormuz từ lâu được xem là một trong những tuyến hàng hải chiến lược nhất thế giới. Mỗi ngày, khoảng 1/5 lượng dầu mỏ được giao dịch trên toàn cầu đi qua vùng biển hẹp này, nối Vịnh Ba Tư với vịnh Oman và Ấn Độ Dương.

Chính vì vai trò sống còn đối với chuỗi cung ứng năng lượng thế giới, bất kỳ biến động nào tại Hormuz cũng lập tức tác động đến giá dầu toàn cầu. Khi chiến sự bùng phát cuối tháng 2 giữa Iran với liên minh Mỹ-Israel, nguy cơ tuyến vận tải này bị phong tỏa đã khiến thị trường năng lượng biến động mạnh mẽ.

Ngày 2/3, cố vấn cấp cao của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran Ebrahim Jabari tuyên bố tuyến đường này “đã bị đóng” đối với các tàu thuyền của Mỹ và những nước ủng hộ Washington. Ông cảnh báo nếu tàu thuyền cố vượt qua, lực lượng hải quân Iran có thể “thiêu rụi chúng ngay trên biển”.

Tuyên bố cứng rắn này ngay lập tức khiến giá dầu tăng vọt. Giá dầu chuẩn Brent vượt ngưỡng 100 USD/thùng, cao hơn hơn 40% so với mức khoảng 65 USD trước khi chiến sự bùng phát. Các thị trường năng lượng từ châu Á đến châu Âu lập tức bước vào trạng thái cảnh giác cao độ.

Tuy nhiên, trong khi siết chặt tuyến vận tải đối với các đối thủ, Tehran cũng để ngỏ cánh cửa cho một số quốc gia tiếp tục sử dụng eo biển Hormuz, miễn là họ đạt được thỏa thuận với Iran.

Pakistan

Một trong những trường hợp đầu tiên được ghi nhận là tàu chở dầu treo cờ Pakistan mang tên Karachi.

Theo Bloomberg, con tàu này đã rời Vịnh Ba Tư và đi qua eo biển Hormuz an toàn vào ngày 9/3. Việc tàu Pakistan được phép đi qua cho thấy Tehran đang áp dụng chính sách lựa chọn có tính toán, thay vì phong tỏa hoàn toàn tuyến đường biển chiến lược này.

Pakistan từ lâu duy trì quan hệ tương đối ổn định với Iran, đồng thời có lợi ích kinh tế trực tiếp trong việc duy trì dòng chảy năng lượng từ Trung Đông. Điều này có thể giúp Pakistan trở thành một trong những quốc gia hiếm hoi được Iran dành ngoại lệ.

Ấn Độ

Ấn Độ cũng nằm trong danh sách những quốc gia được Iran cho phép tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz.

Đại sứ Iran tại New Delhi xác nhận Tehran đã cho phép một số tàu Ấn Độ vượt qua tuyến đường biển này. Ngày 13/3, giới chức Ấn Độ cho biết hai tàu chở khí hóa lỏng (LPG) treo cờ nước này đã đi qua eo biển an toàn và đang trên hành trình trở về các cảng phía tây Ấn Độ.

Đối với New Delhi, eo biển Hormuz có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Phần lớn nguồn dầu nhập khẩu của Ấn Độ đến từ Trung Đông và phải đi qua tuyến đường này. Bất kỳ sự gián đoạn nào cũng có thể gây ra tác động dây chuyền đối với nền kinh tế vốn đang tăng trưởng nhanh của quốc gia Nam Á này.

Việc Iran cho phép tàu Ấn Độ đi qua được xem là dấu hiệu cho thấy Tehran vẫn muốn duy trì kênh hợp tác năng lượng với các đối tác lớn ngoài phương Tây.

Thổ Nhĩ Kỳ

Thổ Nhĩ Kỳ cũng đã nhận được sự chấp thuận hạn chế từ Tehran.

Theo Bộ trưởng Giao thông và Cơ sở hạ tầng Thổ Nhĩ Kỳ Abdulkadir Uraloglu, có khoảng 15 tàu thuộc sở hữu doanh nghiệp nước này đang chờ gần khu vực Iran. Trong số đó, một tàu đã được phép đi qua sau khi Ankara đạt được sự đồng ý từ phía Iran.

Đáng chú ý, con tàu này trước đó từng sử dụng một cảng của Iran, điều được cho là đã giúp quá trình xin phép trở nên thuận lợi hơn.

Trung Quốc

Trong khi một số quốc gia đã được phép đi qua, Trung Quốc hiện đang tiến hành đàm phán với Tehran để đảm bảo an toàn cho các tàu chở dầu của mình.

Theo Reuters, Bắc Kinh muốn Iran cho phép các tàu vận chuyển dầu thô và tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng từ Qatar đi qua eo biển Hormuz.

Trung Quốc là khách hàng năng lượng lớn nhất của Trung Đông và phụ thuộc đáng kể vào tuyến đường này. Khoảng 45% lượng dầu nhập khẩu của nước này đi qua Hormuz.

Các nguồn tin ngoại giao cho biết Bắc Kinh không hài lòng với việc Iran làm tê liệt hoạt động vận tải tại đây và đang gây sức ép để Tehran nới lỏng các hạn chế đối với tàu Trung Quốc.

Châu Âu tìm cách đối thoại

Không chỉ châu Á, các nền kinh tế châu Âu cũng đang tìm cách giảm thiểu rủi ro từ cuộc khủng hoảng tại Hormuz.

Theo Financial Times, Pháp và Italy đã đề nghị tiến hành các cuộc đàm phán với Iran nhằm bảo đảm tàu thuyền của họ có thể đi qua eo biển.

Đối với châu Âu, việc tuyến vận tải năng lượng bị gián đoạn có thể khiến giá nhiên liệu tăng mạnh và làm trầm trọng thêm các khó khăn kinh tế hiện nay.

Kế hoạch liên minh hải quân của Mỹ

Trong khi nhiều quốc gia tìm kiếm giải pháp ngoại giao, Tổng thống Mỹ Donald Trump lại lựa chọn cách tiếp cận cứng rắn hơn.

Ông Trump đã kêu gọi thành lập một liên minh hải quân quốc tế nhằm bảo vệ tuyến vận tải qua eo biển Hormuz. Theo đề xuất của Washington, các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, Pháp, Anh và Trung Quốc nên cử tàu chiến tham gia bảo vệ tuyến đường này.

Tuy nhiên, cho đến nay chưa có quốc gia nào cam kết tham gia sáng kiến này. Một số nước châu Âu thậm chí đã công khai từ chối.

Chính phủ Đức tuyên bố sẽ không tham gia bất kỳ chiến dịch quân sự nào nhằm mở lại tuyến vận tải qua Hormuz trong khi chiến sự vẫn tiếp diễn. Hy Lạp cũng đưa ra lập trường tương tự.

Thủ tướng Anh Keir Starmer nhấn mạnh London không muốn bị cuốn vào một cuộc chiến rộng lớn hơn tại Trung Đông.

Theo các chuyên gia an ninh khu vực, khả năng các đồng minh của Mỹ tham gia chiến dịch quân sự bảo vệ eo biển Hormuz là khá thấp, bởi phần lớn trong số họ đã phản đối cuộc chiến ngay từ đầu. Đồng thời, việc triển khai lực lượng hải quân tới khu vực này cũng đòi hỏi thời gian dài và sự chuẩn bị phức tạp.

Trong bối cảnh đó, việc Iran áp dụng chính sách “cho phép có chọn lọc” đối với tàu thuyền quốc tế đang trở thành một công cụ gây sức ép chiến lược, vừa hạn chế dòng chảy năng lượng toàn cầu, vừa tạo đòn bẩy ngoại giao trong cuộc đối đầu với Mỹ và các đồng minh.