Nhiều hồ sơ "làm nóng" khu vực

Dù chưa khai mạc, nhưng sức nóng của Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59 đã tăng nhiệt khi Ngoại trưởng Mỹ, Nga, Trung Quốc đang trên đường tới hội nghị. Một loạt các nội dung quan trọng, trong đó có vấn đề Myanmar, Biển Đông, thúc đẩy đối thoại, xây dựng lòng tin, các biện pháp ngoại giao phòng ngừa trên khắp khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương được cho là sẽ làm nóng các diễn đàn.

Trong bối cảnh thế giới ngày càng phức tạp và đặc biệt là tác động của cuộc xung đột Trung Đông vừa qua ảnh hưởng đến các nước thành viên, ngoài việc xem xét tiến độ xây dựng cộng đồng ASEAN trong năm đầu tiên thực hiện Tầm nhìn ASEAN 2045, hợp tác kinh tế nội khối, cũng như chính sách đối phó với khủng hoảng năng lượng sẽ được quan tâm đặc biệt. Đáng chú ý có Thỏa thuận chia sẻ dầu mỏ an ninh khu vực (APSA), với việc Philippines cho biết là quốc gia đầu tiên phê chuẩn thỏa thuận, kêu gọi các nước thành viên ASEAN khác thông qua để sớm đưa Thỏa thuận đi vào hoạt động.Ngoài ra, tinh thần hành động cho các "mũi đột phá" chiến lược của ASEAN như kinh tế số, trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghiệp bán dẫn… với Hiệp định Khung về Kinh tế Số ASEAN (DEFA) được kỳ vọng chính thức ký kết vào cuối năm nay, có thể giúp nền kinh tế số ASEAN đạt 2.000 tỷ USD vào năm 2030.

Các điểm nóng khác của ASEAN cũng được quan tâm bao gồm:Tình hình Myanmar sau cuộc gặp không chính thức gần đây của Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN với Bộ trưởng Ngoại giao Myanmar tại Thái Lan. Trên cương vị Đặc phái viên của ASEAN, Bộ trưởng Ngoại giao Philippines cũng đã thực hiện hàng loạt các hoạt động ngoại giao với các bên liên quan của Myanmar để tạo điều kiện cho đối thoại tại quốc gia này. Hiện dư luận cũng khá kỳ vọng vào cách tiếp cận mới của ASEAN để Kế hoạch đồng thuận 5 điểm hiệu quả hơn với những diễn biến mới gần đây. Tình hình Thái Lan - Campuchia hay Biển Đông cũng sẽ được đề cập trong khuôn khổ thảo luận.

Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giaoASEAN với các đối tác như ASEAN+1, ASEAN+3, Diễn đàn Khu vực ARF... với những vấn đề nóng nhất của thế giới sẽ được thảo luận để xây dựng lòng tin, các biện pháp ngoại giao phòng ngừa cũng như tăng cường hợp tác trong an ninh lương thực và năng lượng và chuỗi cung ứng. Các hoạt động bên lề với các cuộc gặp song phương, đa phương như Cuộc gặp nhóm Bộ tứ Quad hay kỳ vọng về việc liệu có diễn ra cuộc gặp song phương Trung - Nhật hay Mỹ - Trung khi Bộ trưởng Ngoại giao các nước này đều thông báo sẽ tham dự Hội nghị ASEAN.

Về kết quả mong đợi, nước Chủ tịch Philippines bày tỏ hi vọng sẽ ra một thông cáo chung được đàm phán, với nhiều vấn đề được đề cập bao gồm các cam kết chính trị, an ninh, kinh tế và văn hóa xã hội của ASEAN cũng như các vấn đề khu vực và quốc tế. Ngoài ra cũng chờ đợi một văn kiện nhân dịp kỷ niệm 50 năm ký kết Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC).

Vai trò trung tâm của ASEAN điều hướng biến động

Điểm nhấn của chuỗi các hội nghị ASEAN năm nay tiếp tục là sự tham gia của các đối tác lớn như Trung Quốc, Mỹ, Nga, Nhật Bản, Hàn Quốc... Mỗi đối tác lại mang tới những quan điểm khác nhau để thúc đẩy sự phát triển của khu vực. Dung hòa những quan điểm này,nhưng đồng thời vẫn giữ được vai trò trung tâm của ASEAN - đểkhông bị các đối tác lớn làm lu mờ -rõ ràng là một bài toán khó đối với chủ nhà Philippines. Nước chủ tịch Philippines khẳng định có những khác biệt giữa các đối tác đối thoại, nhưng ASEAN luôn hướng đến mục tiêu giải pháp mang lại lợi ích cho toàn bộ khu vực chứ không phải riêng từng quốc gia: ASEAN sẽ luôn kiên định với các nguyên tắc cơ bản như không can thiệp, tôn trọng độc lập chủ quyền và đồng thuận trong các quyết định quan trọng về an ninh khu vực.

Các cuộc họp với các đối tác riêng rẽ ASEAN+1, ASEAN+3,Diễn đàn Đông Á, Diễn đàn khu vực ARF... sẽ cần được phát huy tối đa. ASEAN sẽ xem xét cách thức hợp tác với các đối tác đối thoại, không chỉ đưa quan hệ với các đối tác đi vào chiều sâu, mà còn khai thác hiệu quả các nguồn lực bên ngoài phục vụ trực tiếp cho tiến trình xây dựng Cộng đồng. Điều lạc quan là các nước đối thoại đều khẳng định đến với ASEAN với cam kết thảo luận hướng đến giải pháp và hợp tác.

Philippines cũng khẳng định, gia tăng căng thẳng giữa các đối tác đối thoại không được làm xao nhãng ASEAN khỏi các mục tiêu và lợi ích riêng của ASEAN: Sự chia sẻ trách nhiệm đối với tình hình Myanmar, thúc đẩy hòa giải trong quan hệ Campuchia - Thái Lan hay việc duy trì lập trường nguyên tắc về Biển Đông là minh chứng rõ nét cho năng lực vượt qua khác biệt và xây dựng đồng thuận của ASEAN, kể cả trong những thời điểm khó khăn nhất.

Việc các nước kiên định đề cao luật pháp quốc tế, chuẩn mực ứng xử và các tiến trình như DOC, COC hay Đồng thuận 5 điểm về Myanmar… không chỉ nhằm duy trì hòa bình, ổn định khu vực mà còn góp phần giữ vững không gian chiến lược và nâng cao năng lực tự chủ của ASEAN. Việc đẩy mạnh xây dựng Cộng đồng Kinh tế ASEAN, tăng cường hội nhập sâu rộng và đa dạng hóa đối tác thương mại, ASEAN cũng sẽ giảm thiểu sự phụ thuộc kinh tế vào bất kỳ một cường quốc đơn lẻ nào, qua đó giảm áp lực chính trị..

Không chỉ tranh thủ sự ủng hộ của các đối tác với tiến trình xây dựng ASEAN, ASEAN cũng cần đóng vai trò là một "nhà trung gian hòa giải" trung lập, tạo ra môi trường đối thoại xây dựng để các nước lớn có thể trao đổi, hợp tác trong các vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu, chuyển đổi số thay vì chỉ đối đầu.

Triển vọng hoàn tất đàm phán COC

Vấn đề Biển Đông cũng như hoàn tất cam kết đàm phán về một Bộ Quy tắc ứng xử trên Biển Đông COC rất được quan tâm trong năm ASEAN năm nay vì đây là hạn chót để các nước hoàn thành mục tiêu đặt ra. Là nước chủ tịch ASEAN 2026, Philippines cũng cam kết hướng đến việc hoàn thành mục tiêu này trong năm nay. Hội nghị tại Cebu lần trước khi đề cập đến tiến trình đàm phán, nước Chủ tịch Philippines cho biết vẫn có những vướng mắc liên quan đếnđịnh nghĩa các thuật ngữ cũng như các điều khoản và điều kiện của Bộ quy tắc ứng xử (COC).

Tính đến thời điểm này đã đi được hơn 1 nửa chặng đường nên việc ASEAN và Trung Quốc ở đâu trong giai đoạn đàm phán và liệu có thể hoàn thành cam kết đặt ra hay không là vấn đề được đề cập nhiều trong câu hỏi của phóng viên tại cuộc họp báo của nước Chủ tịch Philippines. Philippines cho biết rằng có sự tiến triển liên tục về số lượng các cuộc họp diễn ra trong năm nay, thể hiện cam kết của quốc gia trong việc muốn đẩy nhanh mục tiêu này. Các cuộc đàm phán sẽ sớm mang lại kết quả và Philippines vẫn tin tưởng Bộ Quy tắc ứng xử (COC) về Biển Đông sẽ được hoàn tất trong năm nay.

Sự lạc quan về COC không chỉ được nước chủ tịch Philippines mà còn nhiều nhà ngoại giao khác của ASEAN chia sẻ. Tuy nhiên liệu các thỏa thuận có được ký kết hay không vẫn còn phải chờ đợi. Căng thẳng giữa Philippines và Trung Quốc, các điều khoản và điều kiện vướng mắc của văn kiện cuối cùng hay sự thống nhất của ASEAN có thể là những rào cản mà Philippines phải vượt qua trong năm nay để đáp ứng thời hạn đặt ra.

Tuy vậy nước chủ tịch ASEAN cho rằng, xung đột ở Trung Đông gây gián đoạn đối với eo biển Hormuz, ảnh hưởng đến toàn bộ thế giới cho thấy tầm quan trọng của việc đảm bảo hòa bình, an ninh và trật tự tại các tuyến đường hàng hải quan trọng của thế giới. Thế giới đang "xem" cách ASEAN và Trung Quốc giải quyết các vấn đề ở Biển Đông như thế nào? Giữ một khu vực Biển Đông hòa bình và ổn định với việc ASEAN và Trung Quốc hoàn tất Bộ Quy tắc Ứng xử trên Biển Đông (COC) sẽ là món quà cho thế giới về tinh thần hợp tác hòa bình vì lợi ích chung.

Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59 và các hội nghị liên quandự kiến bao gồm khoảng 25 hoạt động, trong đó điểm nhấn là phiên khai mạc và phiên họp hẹp của các Ngoại trưởng ASEAN chính thức diễn ra vào sáng 21/7. Nước chủ tịch Philippines cũng tổ chức lễkỷ niệm50 năm ký kết Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC).