Khó nhất là hợp nhất con người, đổi cách điều hành

Việc sắp xếp, tổ chức lại mạng lưới trường học đang tạo ra thay đổi lớn trong hệ thống giáo dục Hà Nội. Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Vũ Thu Hà, số đầu mối trường được tinh gọn 53,3%, tương ứng giảm 1.251 trường. Cùng với đó, thành phố giảm 2.366 cán bộ quản lý nhưng dự kiến tăng gần 25.000 giáo viên trực tiếp giảng dạy.

Những con số này cho thấy mục tiêu của việc sắp xếp không chỉ là giảm đầu mối mà còn tổ chức lại nguồn lực theo hướng tinh gọn bộ máy quản lý, tăng nhân lực trực tiếp cho dạy học.

Tuy nhiên, khi một trường có quy mô lớn hơn, hoạt động tại nhiều địa điểm, cách quản trị cũng phải thay đổi. Thực tế tại Trường THCS Thái Thịnh cho thấy rõ bài toán này. Nhà trường được tổ chức lại trên cơ sở sáp nhập Trường THCS Thái Thịnh và Trường THCS Thịnh Quang, hiện hoạt động tại hai địa điểm với 57 lớp, 2.325 học sinh, 3 cán bộ quản lý, 80 giáo viên và 15 nhân viên.

Theo Hiệu trưởng Nguyễn Cao Cường, quy mô lớn hơn tạo thêm nguồn lực nhưng đồng thời phát sinh những bài toán mới về điều hành tại hai địa điểm, bố trí đội ngũ, hợp nhất quy trình chuyên môn, quản lý tài sản, dữ liệu và xây dựng văn hóa nhà trường chung. Từ thực tiễn này, thầy Cường cho rằng sáp nhập không thể chỉ được hiểu là phép cộng về số lớp, học sinh, đội ngũ và tài sản. Nếu chỉ hoàn thành thủ tục hành chính mà chưa thống nhất được mục tiêu, văn hóa và cách vận hành, nhà trường có thể lớn hơn nhưng chưa chắc mạnh hơn.

Theo thầy Cường, quá trình bước đầu tại trường cho thấy ba điểm nghẽn cần tiếp tục giải quyết. Thứ nhất là sự khác biệt về nền nếp, văn hóa và cách làm giữa các đơn vị trước sáp nhập. Sự đồng thuận không thể có ngay từ một quyết định hành chính mà cần được hình thành thông qua đối thoại và sự tham gia của đội ngũ.

Thứ hai là quy mô lớn làm tăng khối lượng điều hành. Nếu vẫn quản lý theo cách tập trung, xử lý sự vụ, bộ máy mới có thể tăng tầng nấc nhưng hiệu quả chưa chắc tăng.

Thứ ba là điều kiện giữa hai địa điểm chưa hoàn toàn đồng đều, trong khi dữ liệu và phần mềm còn phân tán, gây khó khăn cho việc điều phối và ra quyết định.

Ba vấn đề này cho thấy sáp nhập trường học không phải chỉ là bài toán tổ chức lại trên giấy tờ. Sau khi đầu mối giảm, bài toán khó hơn là làm thế nào để một trường mới thực sự vận hành như một trường thống nhất, thay vì chỉ cùng chung một tên gọi.

Từ những điểm nghẽn phát sinh ở một trường sau sáp nhập, câu hỏi lớn hơn được đặt ra với Hà Nội là: làm thế nào để việc giảm đầu mối đi cùng với một phương thức quản trị hiệu quả hơn và nguồn lực thực sự được điều phối tốt hơn?

Theo bà Vũ Thu Hà, việc sắp xếp hệ thống các cơ sở giáo dục được Hà Nội thực hiện theo chủ trương của Ban Thường vụ Thành ủy. Thành phố đã hoàn thành việc sắp xếp, kiện toàn đội ngũ, tinh gọn 53,3% số đầu mối trường, tương ứng giảm 1.251 trường. Lãnh đạo thành phố đồng thời nhấn mạnh giảm đầu mối không đồng nghĩa thu hẹp điều kiện dạy học. Hà Nội dự kiến tăng khoảng 1.800 phòng học trong năm học mới, trong đó khoảng 800 phòng được đưa vào khai thác ngay và khoảng 1.000 phòng tiếp tục hoàn thiện.

Cùng với giảm 2.366 cán bộ quản lý, số giáo viên trực tiếp giảng dạy dự kiến tăng gần 25.000 người. Theo bà Vũ Thu Hà, đây là hướng sắp xếp nhằm tinh gọn đầu mối quản lý nhưng tăng nguồn lực trực tiếp cho hoạt động dạy học, đồng thời góp phần khắc phục tình trạng thiếu giáo viên từng xảy ra trong năm học trước.

Thành phố cũng thống nhất mô hình trường theo hướng một trường có nhiều cơ sở, phân hiệu hoặc trường có nhiều cấp học, gồm tiểu học và THCS hoặc liên cấp tiểu học, THCS và THPT. Như vậy, khi mô hình trường thay đổi, yêu cầu đặt ra là phải thay đổi cả phương thức quản trị.

5 thống nhất để vận hành

Từ thực tế của Trường THCS Thái Thịnh, thầy Nguyễn Cao Cường xác định việc đầu tiên sau sáp nhập là thiết lập cơ chế quản trị thống nhất, không để khoảng trống trong điều hành. Nhà trường kiện toàn tổ chức, phân công ban giám hiệu theo lĩnh vực và địa điểm hoạt động, thành lập các tổ chuyên môn, tổ văn phòng và xác định rõ đầu mối xử lý từng nhóm công việc.

Nguyên tắc được nhà trường đặt ra là mọi nhiệm vụ phải có người phụ trách, mọi vấn đề phải có đầu mối xử lý; phân công, ủy quyền phải gắn với trách nhiệm và kết quả.

Với hơn 2.300 học sinh, theo thầy Cường, hiệu trưởng không thể xử lý tất cả công việc mà phải chuyển sang thiết kế hệ thống, điều phối nguồn lực và kiểm soát chất lượng hoạt động. Nhà trường xây dựng chương trình 14 ngày ổn định tổ chức và thiết lập nền tảng quản trị, gồm bốn giai đoạn: nắm chắc hiện trạng và xây dựng bản đồ năng lực đội ngũ; ổn định tổ chức; hợp nhất cách làm; khởi tạo những giá trị mới.

Trong đó, nhà trường rà soát đội ngũ, học sinh, chuyên môn, cơ sở vật chất, tài sản, dữ liệu và các quy trình đang thực hiện; nhận diện điểm mạnh của từng trường trước sáp nhập cũng như những vấn đề cần giải quyết ngay.

Một nguyên tắc đáng chú ý được thầy Cường chia sẻ là nhà trường không đặt vấn đề cách làm của trường nào tốt hơn, mà tìm cách làm tốt hơn cho nhà trường mới. Những nội dung phù hợp được giữ lại, những nội dung chưa hợp lý được điều chỉnh, thủ tục không còn tạo giá trị được loại bỏ, còn vấn đề mới thì cùng nhau thiết kế cách xử lý.

Bài toán khó hơn nằm ở con người. Từ hai tập thể trước đây, nhà trường phải hình thành một đội ngũ và một văn hóa chung. Thầy Cường cho biết nhà trường tôn trọng ký ức, truyền thống và niềm tự hào của mỗi đơn vị trước sáp nhập, không xóa bỏ bản sắc cũ nhưng cũng không áp đặt cách làm của một bên. Ban giám hiệu tăng cường gặp gỡ, lắng nghe, công khai nguyên tắc phân công và trao đổi thẳng thắn về những thay đổi nhằm hạn chế tâm lý bên này - bên kia, chuyển từ cùng làm việc trong một trường sang cùng chịu trách nhiệm về một kết quả.

Theo cách tiếp cận này, nhà trường hướng tới việc kết hợp những giá trị tốt của hai trường cũ với những giá trị mới để hình thành văn hóa của trường mới. Từ thực tiễn đó, Trường THCS Thái Thịnh đang hoàn thiện mô hình 5 thống nhất - 3 nguyên tắc. Năm nội dung thống nhất gồm mục tiêu, dữ liệu, quy trình, chuẩn chất lượng và văn hóa. Ba nguyên tắc là phân công rõ trách nhiệm; trao quyền gắn với kiểm soát; đánh giá bằng kết quả.

Theo đó, phó hiệu trưởng chủ động xử lý công việc trong phạm vi được phân công, ủy quyền; tổ trưởng chuyên môn thực sự điều phối và dẫn dắt chuyên môn; giáo viên được phát huy tính chủ động; việc kiểm tra tập trung vào tiến độ, chất lượng sản phẩm và sự tiến bộ của học sinh.

Với Hà Nội, yêu cầu tổ chức lại cách vận hành cũng được bà Vũ Thu Hà đặt ra đối với các trường sau sắp xếp. Lãnh đạo thành phố yêu cầu các cơ sở giáo dục nhanh chóng thiết lập hệ thống quản trị phù hợp với mô hình mới, có phương án điều phối đội ngũ trong cùng một đơn vị thay vì quản lý cứng theo từng cơ sở như trước đây.

Việc điều phối phải giúp khắc phục tình trạng nơi thừa, nơi thiếu giáo viên, sử dụng nhân lực linh hoạt và hiệu quả hơn. Tương tự, cơ sở vật chất sau sắp xếp phải được khai thác theo một đầu mối thống nhất, tránh tình trạng mỗi cơ sở chỉ sử dụng theo thế mạnh riêng.

Đặc biệt, thành phố yêu cầu ưu tiên số một đối với những phòng còn dư sau sắp xếp là chuyển thành phòng học tại nơi có sĩ số học sinh cao. Tiếp đó là bố trí phòng học đa năng phục vụ nghệ thuật, thể chất, phát triển trí tuệ cảm xúc và các hoạt động giáo dục khác. Theo bà Vũ Thu Hà, các trường cần xác định rõ mục tiêu chung sau sắp xếp, chỉ ra những hạn chế cần khắc phục và xây dựng lộ trình cụ thể để đo lường kết quả.

Như vậy, bài toán sau sáp nhập không dừng ở việc giảm bao nhiêu trường, mà là những trường còn lại sẽ vận hành thế nào, nguồn lực có được điều phối tốt hơn không và chất lượng giáo dục có thực sự được nâng lên hay không.

Kiến nghị để trường mới không chỉ đổi tên

Từ thực tiễn của nhà trường, thầy Nguyễn Cao Cường kiến nghị Sở Giáo dục và Đào tạo, UBND phường tiếp tục hướng dẫn, hỗ trợ các trường hoàn thiện mô hình vận hành sau sáp nhập, nhất là về tổ chức bộ máy, chuyên môn, tài chính, tài sản, dữ liệu và hoạt động tại nhiều địa điểm.

Nhà trường đồng thời đề nghị tăng cường bồi dưỡng năng lực quản trị thay đổi cho hiệu trưởng, phó hiệu trưởng, tổ trưởng chuyên môn; xây dựng cơ chế chia sẻ mô hình và hệ thống dữ liệu dùng chung theo hướng giảm hồ sơ, giảm báo cáo trùng lặp.

Trong năm học 2026-2027, Trường THCS Thái Thịnh tiếp tục hoàn thiện quy chế phối hợp giữa các bộ phận và hai địa điểm; duy trì đối thoại với đội ngũ; tổ chức sinh hoạt chuyên môn thống nhất toàn trường; điều phối cơ sở vật chất, thiết bị; chuẩn hóa dữ liệu; đồng thời lấy ý kiến phản hồi của giáo viên, học sinh, cha mẹ học sinh để định kỳ đánh giá và điều chỉnh mô hình vận hành.

Thầy Cường cho rằng thành công của sáp nhập không chỉ được đo bằng số đầu mối giảm đi, mà phải được đo bằng chất lượng giáo dục, hiệu quả sử dụng nguồn lực và mức độ đồng thuận của đội ngũ, học sinh, cha mẹ học sinh.

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Vũ Thu Hà, sau sắp xếp, các trường phải xác định rõ mục tiêu chung, những hạn chế cần khắc phục và lộ trình đo lường kết quả. Suy cho cùng, hiệu quả của việc giảm đầu mối không nằm ở con số trường được sắp xếp, mà phải được chứng minh bằng chất lượng giáo dục và sự tiến bộ của học sinh.