Mùa vàng trên Suối Tút

Nằm sát biên giới Việt Nam - Lào, bản Suối Tút, xã Quang Chiểu, tỉnh Thanh Hóa là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào dân tộc Dao. Từng là một trong những bản đặc biệt khó khăn của địa phương, Suối Tút đã trải qua quãng thời gian dài đối mặt với tình trạng thiếu điện, đường giao thông cách trở, điều kiện sản xuất hạn chế. Có thời điểm, bản được người dân nhắc đến với ba cái không: không điện, không đường, không chợ. Cuộc sống chủ yếu dựa vào sản xuất tự cung, tự cấp; tỷ lệ hộ nghèo từng chiếm hơn 90%.

Những năm gần đây, diện mạo bản làng đã có nhiều đổi thay. Những ngôi nhà sàn cũ kỹ, xuống cấp dần được thay thế bằng những căn nhà khang trang; đường bê tông đã vươn tới bản, tạo điều kiện thuận lợi cho việc đi lại và vận chuyển hàng hóa. Đầu năm 2023, niềm vui có điện lưới quốc gia càng tiếp thêm động lực để người dân phát triển sản xuất, từng bước cải thiện chất lượng cuộc sống.

Không chỉ đổi thay về hạ tầng, điều đáng ghi nhận hơn cả là tư duy phát triển kinh tế của đồng bào nơi đây đang từng bước chuyển biến. Thay vì chỉ trông chờ vào cây lúa, cây ngô, nhiều hộ đã chủ động tìm hiểu, lựa chọn cây trồng có giá trị kinh tế cao, phù hợp với khí hậu và thổ nhưỡng địa phương.

Trong hành trình ấy, cây cam Lào đang dần khẳng định khả năng thích nghi và trở thành một hướng sản xuất hàng hóa đáng chú ý trên những triền đồi ở Suối Tút.

Ông Tặng Văn Lai (51 tuổi), Trưởng bản Suối Tút, là một trong những người tiên phong đưa giống cam này về địa phương. Nhận thấy điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng ở quê mình có nhiều nét tương đồng với vùng trồng cam thuộc Viêng Xay, tỉnh Hủa Phăn, nước bạn Lào, ông đã quyết định sang tìm hiểu, học hỏi kinh nghiệm sản xuất.

Ông Lai nhớ lại: “Khoảng 10 năm trước, tôi tìm đến bản Piêng Liềng, cụm Sóc Tong, Viêng Xay, nơi có nhiều hộ trồng cam hiệu quả để học hỏi kỹ thuật. Thời điểm đó, giao thông còn rất khó khăn, tôi phải đi bộ khoảng 7-8 km mới ra được đường lớn, sau đó mượn xe máy của người quen để sang Lào. Sau khi tìm hiểu kỹ cách trồng, chăm sóc, tôi bàn với vợ vay mượn tiền mua giống, quyết tâm trồng cam trên khu đồi phía sau nhà”.

Bắt đầu một hướng sản xuất mới trên vùng đất dốc không phải chuyện dễ dàng. Đồi cam nằm trên địa hình núi cao, đất dốc, hay sạt lở, còn trơ trọi những đá sỏi. Việc vận chuyển phân bón, vật tư và chăm sóc cây đều phụ thuộc nhiều vào sức người. Những ngày đầu, vợ chồng ông Lai phải đeo gùi, gánh từng bao phân lên đồi, kiên trì chăm sóc từng gốc cây.

Sau khoảng 5 năm, vườn cam bắt đầu cho thu hoạch những lứa quả đầu tiên. Thành quả ban đầu ấy không chỉ giúp gia đình ông có thêm nguồn thu mà còn củng cố niềm tin vào hướng đi đã lựa chọn.

Theo ông Lai, hiện nay, hơn 50% số cây cam trong vườn gia đình đã cho quả. Nhờ chất lượng quả được thị trường đón nhận, cam thu hoạch đến đâu cơ bản được thương lái thu mua đến đó. Từ diện tích ban đầu, gia đình ông tiếp tục mở rộng sản xuất, nâng tổng số lên hơn 400 gốc cam. Những năm gần đây, vườn cam mang lại nguồn thu khoảng 70-80 triệu đồng mỗi năm, góp phần cải thiện đáng kể đời sống gia đình.

Ông Lai cho biết, so với các loại cây trồng truyền thống như ngô, sắn, cây cam có tiềm năng mang lại giá trị kinh tế cao hơn trên cùng diện tích đất canh tác. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả, người trồng phải lựa chọn giống phù hợp, nắm vững kỹ thuật chăm sóc và kiên trì đầu tư trong thời gian dài.

Cùng với gia đình ông Lai, mô hình trồng cam cũng mở ra hướng phát triển kinh tế mới cho nhiều hộ dân trong bản. Gia đình ông Tặng Văn Cấu (sinh năm 1982) trước đây cũng thuộc diện khó khăn. Nhờ mạnh dạn chuyển đổi một phần diện tích đất sản xuất sang trồng hơn 1 ha cam Lào và quýt đường, kinh tế gia đình từng bước được cải thiện.

Từ những hộ tiên phong như ông Lai, ông Cấu, kinh nghiệm trồng cam dần được chia sẻ, nhân rộng trong cộng đồng. Người biết hướng dẫn người chưa biết, hộ trồng hiệu quả trở thành địa chỉ để các hộ khác đến tham quan, học hỏi. Nhờ đó, phong trào phát triển cây cam từng bước lan rộng tại hai bản Con Dao và Suối Tút trước đây.

Theo thống kê của UBND xã Quang Chiểu, tổng diện tích cam trồng tập trung trên địa bàn hiện đạt khoảng 26 ha, trong đó khu vực Suối Tút (bao gồm địa bàn hai bản Con Dao và Suối Tút cũ) có 15 ha, Pù Đứa 5 ha và Pọng 6 ha. Đáng chú ý, diện tích trồng mới chiếm khoảng 18 ha, diện tích đang cho sản phẩm khoảng 8 ha.

Ông Lê Phú Hải, Phó Chủ tịch UBND xã Quang Chiểu, cho biết diện tích cam trên địa bàn đang trong quá trình phát triển. Hiện nay, cây cam đã góp phần giúp một bộ phận hộ dân cải thiện thu nhập, từng bước vươn lên thoát nghèo.

Cá đẻ trên đồi – hướng làm giàu từ sự sáng tạo

Không chỉ có cây cam trên những triền đồi Quang Chiểu, ở vùng núi Trung Sơn, một mô hình kinh tế khác cũng đang cho thấy khả năng khai thác hiệu quả tiềm năng địa phương. Đó là mô hình nuôi cá trên đồi cao của gia đình anh Kiều Đình Hoàng (sinh năm 1990) và chị Hà Thị Công (sinh năm 1995), người dân tộc Thái, trú tại bản Pượn, xã Trung Sơn. Đây là ngôi bản nằm trên núi cao, biệt lập với trung tâm xã.

Khác với hình dung thông thường về nghề nuôi cá phải gắn với ao hồ, sông suối tự nhiên, vợ chồng anh Hoàng đã lựa chọn phát triển mô hình nuôi cá giống (cá bố mẹ), sản xuất cá giống ngay trên khu vực đồi cao, nơi mình sinh sống. Đây là hướng đi đòi hỏi sự am hiểu đặc tính sinh trưởng, sinh sản của vật nuôi, khả năng chủ động nguồn nước và sự kiên trì trong quá trình chăm sóc.

Chia sẻ về cơ duyên đến với nghề, chị Hà Thị Công cho biết, những kiến thức ban đầu về kỹ thuật nuôi, chăm sóc và cho cá sinh sản được chị học hỏi từ bố đẻ. Trên cơ sở kinh nghiệm gia đình truyền lại, hai vợ chồng từng bước đầu tư, mở rộng quy mô sản xuất.

Điểm đặc biệt của mô hình là việc duy trì đàn cá bố mẹ có giá trị, trong đó có những cá thể đã được nuôi dưỡng trong thời gian rất dài. Theo chị Công, loài cá gia đình đang nuôi có sức chống chịu khá tốt, ít gặp dịch bệnh và khả năng thích nghi cao. Tuy nhiên, khâu sinh sản lại đòi hỏi sự theo dõi tỉ mỉ, bởi mỗi đợt cá đẻ có số lượng trứng không nhiều, quá trình chăm sóc trứng cũng cần được kiểm soát chặt chẽ.

“Vào mùa sinh sản, có những đêm vợ chồng tôi phải thức trắng để theo dõi cá đẻ và chăm sóc trứng. Chỉ cần lơ là một thời gian cũng có thể ảnh hưởng đến cả một lứa cá giống. Vì vậy, người nuôi phải thực sự kiên trì, nắm chắc đặc tính của cá và không ngừng tích lũy kinh nghiệm”, chị Công chia sẻ.

Không chỉ chú trọng kỹ thuật sản xuất, gia đình anh Hoàng còn nhanh chóng thích ứng với phương thức kinh doanh trong điều kiện chuyển đổi số. Thay vì chỉ phụ thuộc vào khách hàng trong khu vực, vợ chồng anh chủ động quảng bá sản phẩm trên các nền tảng mạng xã hội, qua đó mở rộng thị trường tiêu thụ đến nhiều tỉnh, thành phố.

Theo anh Hoàng, hiện mỗi năm gia đình cung ứng khoảng 60-70 vạn con cá giống cho khách hàng ở các địa phương như Yên Bái, Lào Cai, Hà Giang và một số tỉnh khác. Sau khi trừ chi phí, mô hình mang lại lợi nhuận khoảng 400-500 triệu đồng mỗi năm, đưa gia đình trở thành một trong những hộ có kinh tế khá giả tại địa phương.

Điều đáng quý ở mô hình này không chỉ nằm ở hiệu quả kinh tế mà còn ở tinh thần chia sẻ kinh nghiệm sản xuất. Chị Công cho biết, những người trong vùng có nhu cầu tìm hiểu, phát triển nghề nuôi cá giống đều được gia đình sẵn sàng hướng dẫn, trao đổi kinh nghiệm, nhất là những kiến thức được tích lũy qua nhiều năm chăm sóc đàn cá bố mẹ.

Anh Đinh Quý, Trưởng phòng Kinh tế, UBND xã Trung Sơn, đánh giá mô hình nuôi cá giống trên đồi cao của gia đình anh Kiều Đình Hoàng và chị Hà Thị Công là hướng phát triển kinh tế mới có nhiều triển vọng, phù hợp với tinh thần chủ động đổi mới tư duy sản xuất của đồng bào dân tộc thiểu số. Mô hình không chỉ khai thác hiệu quả tiềm năng đất đai, nguồn nước và kinh nghiệm sản xuất tại địa phương mà còn mang lại giá trị kinh tế cao, góp phần tạo động lực để các hộ dân khác học tập, làm theo.