Khoảng trống pháp lý sau tuyên bố của Tổng thống Trump

Ngày 3/11, trong cuộc phỏng vấn với Fox News, Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ sẽ chấm dứt khoản viện trợ quân sự khoảng 4 tỷ USD mỗi năm cho Israel vào cuối năm nay. Theo ông Trump, quyết định này đã được thống nhất với Thủ tướng Benjamin Netanyahu từ nhiều tháng trước và Israel hiện đủ tiềm lực kinh tế để không cần đến nguồn hỗ trợ tài chính của Mỹ.

“Chúng tôi sẽ không tiếp tục trả tiền cho Israel nữa. Họ đã trở thành một quốc gia rất thành công. Họ không cần khoản tiền đó”, ông Trump nói, đồng thời khẳng định Washington vẫn sẵn sàng hỗ trợ nếu Israel cần.

Tuy nhiên, tuyên bố này đặt ra vấn đề về tính khả thi. Theo thỏa thuận ký năm 2016 dưới thời chính quyền Tổng thống Barack Obama, Mỹ cam kết viện trợ quân sự tổng cộng 38 tỷ USD cho Israel trong giai đoạn 2019–2028, tương đương 3,8 tỷ USD mỗi năm. Trong đó, 3,3 tỷ USD dành cho mua sắm vũ khí và 500 triệu USD hỗ trợ các chương trình phòng thủ tên lửa.

Theo Reuters, hiện chưa rõ Washington sẽ sử dụng cơ chế nào để chấm dứt khoản viện trợ sớm gần hai năm so với thời hạn thỏa thuận. Bởi việc phân bổ ngân sách hằng năm còn cần Quốc hội Mỹ thông qua.

Đáng chú ý, giới chức Bộ Tài chính và Bộ Quốc phòng Israel được cho là bất ngờ trước tuyên bố của ông Trump. Một quan chức quốc phòng Israel nói với đài Kan rằng: “Chúng tôi không mong đợi tuyên bố này, chắc chắn không phải vào hôm nay”. Điều đó cho thấy, dù hai chính phủ đã thảo luận về khả năng giảm viện trợ, thời điểm và tốc độ thực hiện vẫn chưa được thống nhất rõ ràng.

Thủ thuật ngay trước giờ bầu cử

Thời điểm đưa ra tuyên bố có ý nghĩa đặc biệt: đúng ngày cử tri Mỹ đi bỏ phiếu trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, cuộc bầu cử có thể quyết định tương quan quyền lực tại Quốc hội trong hai năm cuối nhiệm kỳ của ông Trump.

Trong cuộc phỏng vấn, Tổng thống Mỹ thẳng thắn thừa nhận một động cơ chính trị. Ông cho rằng khoản viện trợ cho Israel đã trở thành một luận điểm để các ứng cử viên Dân chủ công kích đảng Cộng hòa, đặc biệt là những người phản đối việc sử dụng tiền thuế của người dân Mỹ để tài trợ cho các cuộc xung đột ở nước ngoài.

Ông Trump trực tiếp nhắc đến Abdul El-Sayed, ứng cử viên Thượng viện của đảng Dân chủ tại bang Michigan, người chủ trương chấm dứt viện trợ quân sự vô điều kiện cho Israel. “Đó là một luận điểm chính trị bất lợi”, ông Trump nói khi giải thích lý do muốn chấm dứt khoản hỗ trợ này.

Sự thay đổi trong thái độ của cử tri Mỹ đối với Israel đang tạo sức ép ngày càng lớn lên cả hai đảng. Khảo sát của Đại học Quinnipiac hồi tháng 6/2026 cho thấy 48% cử tri Mỹ và 66% cử tri Dân chủ cho rằng Washington đang ủng hộ Israel quá mức. Các tỷ lệ này lần lượt tăng từ 16% và 20% trong năm 2017.

Đáng chú ý, sự hoài nghi không chỉ xuất hiện trong đảng Dân chủ. Một bộ phận cử tri MAGA cũng ngày càng đặt câu hỏi về việc Mỹ bị cuốn sâu vào xung đột Trung Đông, trong khi ông Trump từng cam kết hạn chế can dự quân sự ở nước ngoài.

Vì thế, tuyên bố chấm dứt viện trợ giúp ông Trump gửi thông điệp rằng chính quyền đang ưu tiên lợi ích của người dân Mỹ, đồng thời giảm bớt một mục tiêu công kích của phe đối lập. Đây cũng là lý do nhiều nhà phân tích đặt câu hỏi liệu tuyên bố này có mang tính chất một nước cờ chính trị trong ngày bầu cử hay không.

Israel có thể mất tiền nhưng lợi nhiều hơn

Về lý thuyết, quyết định của Tổng thống Mỹ là một “cú sốc” với Israel. Nhưng thực ra đây có thể là thay đổi phù hợp với chính mục tiêu mà Thủ tướng Netanyahu đã theo đuổi từ trước.

Trong các phát biểu hồi đầu năm và tháng 5/2026, ông Netanyahu từng đề cập mong muốn đưa viện trợ quân sự Mỹ về mức bằng không trong vòng 10 năm. Trong bức thư gửi một nghị sĩ Mỹ hồi tháng 6, ông cho rằng đã đến lúc Israel chuyển từ vị thế “bên nhận viện trợ” sang “đối tác”.

Theo phân tích của tờ New York Times, việc giảm phụ thuộc vào viện trợ Mỹ còn giúp Israel tránh được những tranh luận định kỳ tại Quốc hội Mỹ về điều kiện hỗ trợ quân sự, đặc biệt liên quan đến chiến dịch của Israel tại Gaza.

Thực tế, trong cuộc chiến Gaza, chính quyền Tổng thống Joe Biden từng tạm hoãn chuyển giao một số loại bom hạng nặng do lo ngại nguy cơ gây thương vong cho dân thường Palestine. Với Israel, đây là minh chứng rằng sự phụ thuộc vào nguồn cung vũ khí Mỹ có thể trở thành một công cụ gây sức ép chính trị.

Trong khi đó, nền kinh tế và công nghiệp quốc phòng Israel đã phát triển đáng kể. Ngân sách quốc phòng nước này năm 2025 đạt khoảng 36,9 tỷ USD. Vì vậy, Tel Aviv muốn tăng khả năng tự chủ trong mua sắm, sản xuất và nghiên cứu công nghệ quân sự.

Đáng chú ý, việc chấm dứt viện trợ trực tiếp không đồng nghĩa Mỹ ngừng bán vũ khí cho Israel. Ông Trump khẳng định Israel vẫn có thể mua bất cứ loại vũ khí nào của Mỹ.

Tờ Wall Street Journal cho biết một hướng đi đang được thảo luận là chuyển từ viện trợ tài chính sang hợp tác sâu hơn trong nghiên cứu, phát triển và sản xuất công nghệ quốc phòng. Một điều khoản trong dự luật quốc phòng Mỹ năm tài khóa 2027 cũng hướng tới tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực phòng thủ tên lửa và công nghệ chống thiết bị bay không người lái.

Mô hình này có thể mang lại lợi ích cho cả hai bên: Mỹ giảm khoản viện trợ trực tiếp nhưng vẫn duy trì thị trường xuất khẩu vũ khí và sự gắn kết của Israel với ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ; Israel có thêm cơ hội phát triển công nghệ và tiếp cận thị trường quân sự Mỹ.

Tuy nhiên, theo phân tích của tờ Haaretz, đây cũng chính là điểm có lợi cho ông Netanyahu: Israel có thể giảm sự phụ thuộc vào viện trợ nhưng vẫn duy trì, thậm chí mở rộng hợp tác quốc phòng với Washington, trong khi giảm bớt những cơ hội để Quốc hội Mỹ gây sức ép về chính sách của Tel Aviv.

Bước ngoặt thực sự hay chỉ là “bình mới rượu cũ”?

Dù vậy, Israel không hoàn toàn tránh được những rủi ro. Khoản viện trợ 3,8 tỷ USD mỗi năm có ý nghĩa đáng kể đối với việc bổ sung kho vũ khí, duy trì các hệ thống phòng thủ tên lửa và mua sắm máy bay chiến đấu của Mỹ. Trong bối cảnh ngân sách quốc phòng Israel gia tăng sau nhiều năm xung đột, việc cắt giảm đột ngột có thể tạo thêm áp lực tài chính.

Lãnh đạo phe đối lập Gadi Eisenkot chỉ trích Thủ tướng Netanyahu vì để một thay đổi quan trọng trong quan hệ chiến lược với Mỹ được công bố mà các cơ quan an ninh Israel không được thông báo đầy đủ. Ông cảnh báo quan hệ đặc biệt với Washington là một trụ cột trong an ninh quốc gia Israel.

Tuy nhiên, điều cần chú ý là ông Trump không tuyên bố rút lại cam kết hỗ trợ an ninh, ngừng bán vũ khí hay chấm dứt hợp tác quân sự với Israel. Ngược lại, ông khẳng định Washington vẫn sẽ giúp đỡ đồng minh khi cần thiết.

Vì thế, tuyên bố ngày 3/11 chưa đủ để kết luận Mỹ đang giảm cam kết chiến lược với Israel. Điều có thể thay đổi trước mắt là phương thức hỗ trợ: từ cấp viện trợ trực tiếp sang mua bán vũ khí và hợp tác công nghệ quốc phòng.

Đối với Tổng thống Mỹ Donald Trump, đây là cách loại bỏ một vấn đề bất lợi trong chính trị nội bộ. Đối với ông Netanyahu, đây có thể là cơ hội thúc đẩy mục tiêu tự chủ quốc phòng đã theo đuổi từ lâu. Nhưng việc chuyển đổi có diễn ra suôn sẻ hay không vẫn phụ thuộc vào Quốc hội Mỹ và khả năng xây dựng cơ chế thay thế khoản viện trợ hiện hành.

Nói cách khác, Israel có thể mất một khoản tiền viện trợ, nhưng chưa chắc mất đi sự hậu thuẫn quân sự của Mỹ. Sẽ cần thời gian để đánh giá liệu tuyên bố của ông Trump có thực sự mở ra một bước ngoặt trong quan hệ Mỹ–Israel hay chỉ đánh dấu sự thay đổi cách thức duy trì mối quan hệ đồng minh này.