Khi mã số vùng trồng trở thành điều kiện để sầu riêng bước vào thị trường xuất khẩu, nó cũng mang giá trị thương mại lớn. Tại Tây Nguyên, có những trường hợp một mã số được sử dụng, ủy quyền cho nhiều doanh nghiệp với sản lượng lớn. Đằng sau những “tấm hộ chiếu” sầu riêng là những giao dịch, ủy quyền và cách sử dụng mã số có dấu hiệu bất thường, cho thấy nguy cơ hình thành một “chợ ngầm” phía sau việc cấp và sử dụng mã số.

Mã số vùng trồng thành món hàngmua bán?

Hợp tác xã Cây ăn trái Krông Pắc, xã Ea Knuếc, tỉnh Đắkl Lắk đã chi khoảng 1,5 tỷ đồng đăng ký 26 mã số vùng trồng giai đoạn 2020 - 2026. Ông Nguyễn Văn Bảy, thành viên sáng lập, nguyên thành viên HĐQT kiêm Kế toán trưởng, đã tố cáo sai phạm ngay tại hợp tác xã này. Theo tố cáo của ông Bảy, ông Phạm Anh Tuấn- Chủ tịch HĐQT và ông Lê Minh Tâm- Giám đốc cùng một số người đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn để nhiều lần buôn bán, sử dụng bất hợp pháp mã số vùng trồng cho các doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng.

“Hồi đó dân không ký nhưng sau đó họ hợp thức hoá. Chắc chắn là có tiếp tay thì ông Tuấn với đồng phạm mới làm được. Nếu không có tiếp tay thì sao làm được như vậy. Họ buôn bán từ năm 2022 đến giờ chiếm lợi hàng trăm tỷ đồng, làm thiệt hại cho hàng nghìn hộ nông dân.”

Tháng 3/2026, ông Phạm Anh Tuấn và Lê Minh Tâm bị Cơ quan Cảnh sát điều tra, Bộ Công an khởi tố, bắt tạm giam về hành vi Nhận hối lộ trong vụ án liên quan hoạt động xuất khẩu sầu riêng. Theo ông Nguyễn Văn Bảy, những sai phạm này chỉ là phần nổi của “chợ ngầm” phía sau những “tấm hộ chiếu” sầu riêng.

Về bản chất, mã số vùng trồng không phải hàng hóa để mua bán, mà là thông tin xác nhận vùng sản xuất, gắn với diện tích và chủ thể sản xuất. Tuy nhiên, khi trở thành điều kiện để sầu riêng vào thị trường xuất khẩu, mã số lại mang giá trị thương mại lớn.

Một thương lái thu mua sầu riêng ở Đắk Lắk cho biết, khi quyền kiểm soát mã số tách khỏi vùng sản xuất, nguy cơ tiêu cực, lợi ích nhóm và mua bán, hợp thức hóa mã số sẽ gia tăng.

“Doanh nghiệp ép xuống thì thương lái ép dân. Đáng ra mua giá 40 thì chỉ mua 37-38, trừ hai ba giá đó để chi cho mã vùng. Nói chung, người làm ra sản phẩm chịu thiệt, người tiêu thụ sản phẩm là chịu thiệt, còn trung gian thì không mất gì.”- thương lái ở Đắk Lắk chia sẻ.

Một mã số, nhiều doanh nghiệp, bao nhiêu sản lượng?

Câu hỏi quan trọng là: một mã số được sử dụng cho bao nhiêu doanh nghiệp và sản lượng đi kèm có phù hợp với năng lực thực tế của vùng trồng hay không?

Ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đắk Lắk cho biết, toàn tỉnh chỉ có khoảng 7.500ha sầu riêng đã được cấp mã số vùng trồng (chiếm 16,5%), trong khi tổng diện tích gần 45.000ha và sản lượng 400-500 nghìn tấn mỗi năm. Sự mất cân đối kéo theo nguy cơ phát sinh tiêu cực, sai phạm.

“Trên bảng kê CO (bảng kê chi tiết hàng hóa dùng làm căn cứ xin cấp CO - Certificate of Origin - tức Giấy chứng nhận xuất xứ - PV), là lập bảng kê của 16,5% đấy thôi. Trong đó lập bảng kê theo biểu mẫu 01 thì đương nhiênnó lệch hoàn toàn. Doanh nghiệp làm nhiều sai nhiều.” -Ông Lê Anh Trung thông tin.

Ông Nguyễn Hữu Chiến, Giám đốc Hợp tác xã Tân Lập Đông, tỉnh Đắk Lắk, chỉ ra một mắt xích khác: doanh nghiệp có thể mua hàng qua thương lái, gom sản phẩm từ nhiều vùng trồng khác nhau.

“Khi xuất khẩu, doanh nghiệp mua của thương lái, thương lái mua 100 vườn, 1.000 vườn về bỏ chung một công để xuất khẩu thì độ rủi ro rất cao.” - ông Nguyễn Hữu Chiến cho biết.

Tại xã Đạ Huoai 3, tỉnh Lâm Đồng, vùng trọng điểm có hơn 8.000ha sầu riêng. Ông Nguyễn Văn Chinh, Chủ tịch UBND xã này lo ngại sầu riêng nơi khác được đưa về trà trộn với sản phẩm địa phương, gây gian lận mã số và ảnh hưởng thương hiệu sầu riêng Đạ Huoai.

“Sở Nông nghiệp, Sở Công thương, thậm chí cả lực lượng Công an sớm làm việc, xác minh các vựa sầu riêng hiện nay đang giao dịch rất mạnh thì họ đưa về đây nhưng họ có dùng mã của họ không? Hay họ đưa sầu riêng trắng về đây và đóng gói nhãn hiệu sầu riêng Đạ Huoai mà nó nhiễm Cadimi thì sầuriêng Đạ Huoai bị mang tiếng.” - ông Nguyễn Văn Chinh nêu lo lắng về gian lận mã số vùng trồng.

Nếu mã số bị sử dụng như một “chiếc vé chung” cho nhiều nguồn hàng, mục tiêu truy xuất nguồn gốc sẽ bị phá vỡ, đồng thời tạo kẽ hở cho việc mua bán, trao đổi mã số vùng trồng bất hợp pháp.

“Mã vùng trồng theo được biết thì chỉ chiếm chưa đến 30% diện tích, diện tích còn lại sẽ ảnh hưởng đến việc xuất khẩu sầu riêng không đúng mã vùng trồng, dẫn đến hiện tượng mua bán mã.”-Giám đốc một công ty tư vấn thuế trong nước, qua thực tế triển khai tại nhiều địa phương, cho biết.

Lỗ hổng sau khi mã số vùng trồng được cấp

Tháng 8/2023, UBND xã Ea Yông, nay là xã Krông Pắc- phát hiện một giấy ủy quyền xuất khẩu sầu riêng của Hợp tác xã Cây ăn trái Krông Pắc có dấu hiệu giả mạo chữ ký, con dấu của Chủ tịch UBND xã và đề nghị cơ quan công an vào cuộc.

Sự việc đặt ra hàng loạt câu hỏi về cơ chế kiểm soát sau khi mã số được cấp: Ai xác nhận việc ủy quyền? Ai cập nhật thông tin doanh nghiệp sử dụng mã số? Ai kiểm tra sản lượng? Và người dân có được biết mã số trên diện tích của mình đang được ai sử dụng hay không?

Trước nguy cơ này, ông Đỗ Hữu Huy, Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk, yêu cầu các sở, ngành, xã, phường quản lý chặt chẽ thông tin, số hóa dữ liệu và kết nối hệ thống truy xuất nguồn gốc, tránh nguy cơ mã số bị cảnh báo, tạm dừng hoặc thu hồi.

“Đề nghị các doanh nghiệp xuất khẩu, hợp tác xã, tổ hợp tác, cơ sở đóng gói, các chủ vùng trồng duy trì điều kiện hoạt động của mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói; tuyệt đối không để xảy ra tình trạng sử dụng mã số không đúng quy định hoặc gian lận trong việc truy xuất nguồn gốc.”-Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk nói.

Tại tỉnh Gia Lai, ngày 7/8/2026, UBND tỉnh yêu cầu chấn chỉnh, xử lý nghiêm tình trạng mua bán, gian lận mã số vùng trồng, mã cơ sở đóng gói và đề nghị công an vào cuộc. Còn tại tỉnh Lâm Đồng, ngành nông nghiệp cũng thu hồi hàng loạt mã số vùng trồng, mã cơ sở đóng gói liên quan một số doanh nghiệp, cá nhân kinh doanh sầu riêng.

Những động thái của các tỉnh khu vực Tây Nguyên cho thấy, vấn đề mã số vùng trồng không còn là câu chuyện riêng của một địa phương mà đã trở thành vấn đề quản trị của cả chuỗi ngành hàng.

Khi mã số vùng trồng trở thành điều kiện để tiếp cận thị trường xuất khẩu, mang giá trị thương mại, những kẽ hở trong cấp, sử dụng và giám sát có thể bị lợi dụng để giao dịch ngầm, trục lợi, đẩy rủi ro về phía người nông dân. Bịt những kẽ hở ấy là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ “tấm hộ chiếu” của sầu riêng Việt Nam. Những lỗ hổng nằm ở đâu, trách nhiệm thuộc về ai? Bài cuối: “Ngành hàng tỷ đô không thể quản bằng những mã số trên giấy”sẽ làm rõ vấn đề này.