Không phải tới lúc Taliban xuất hiện, Afghanistan mới được xem là “nghĩa địa của các đế chế”. Trong những năm 1980, lực lượng mujahideen khiến Liên Xô phải trả giá đắt và rút quân. Năm 2021, Taliban buộc quân đội Mỹ rời khỏi Afghanistan sau gần hai thập kỷ can thiệp quân sự. Taliban giờ đây đã có thể thiết lập nhà nước mới của mình nhưng với một loạt câu hỏi.

Xây chắc quyền lực, nhưng ngày càng bị cô lập

So với thời kỳ cầm quyền khắc nghiệt những năm 1990, Taliban hiện nay đã tỏ ra biết cách vận hành một bộ máy nhà nước hiện đại hơn. Họ duy trì được phần lớn lực lượng công chức chuyên nghiệp, giữ lại được hệ thống dữ liệu thuế và hải quan điện tử từ chế độ trước. Nhờ giữ được tính liên tục trong quản trị chuyên môn, Ngân hàng Trung ương Afghanistan đã thành công trong việc duy trì giá trị đồng nội tệ Afghani và kiểm soát lạm phát.

Về an ninh, Taliban cũng chứng minh được khả năng kiểm soát tình hình khi mạnh tay trừng phạt tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS-K) và kiềm chế Al-Qaeda. Số vụ tấn công khủng bố gây thiệt hại lớn đã giảm mạnh.

Vậy nhưng, 5 năm sau khi giành lại quyền kiểm soát Afghanistan, Taliban không có nhiều lý do để ăn mừng.

Ở bên ngoài, chính quyền Taliban đang đứng trước nguy cơ đối đầu quân sự với Pakistan - nước láng giềng từng là một trong những bên ủng hộ lực lượng này. Islamabad cáo buộc Taliban dung túng các nhóm vũ trang tiến hành các vụ tấn công vào trên lãnh thổ Pakistan.

Gần 1 năm qua, Pakistan đã tiến hành hàng chục cuộc không kích vào Afghanistan. Theo Liên hợp quốc, các cuộc không kích kể từ tháng 10 năm ngoái đã khiến khoảng 500 dân thường thiệt mạng.

Ngược lại, Taliban cũng cáo buộc Pakistan hậu thuẫn các nhóm chống Taliban đang tấn công các tiền đồn của lực lượng này, đặc biệt tại tỉnh Badakhshan ở vùng Đông Bắc. Mức độ Pakistan thực sự hỗ trợ các nhóm chống Taliban đến đâu vẫn chưa rõ. Tuy nhiên, sự nghi kỵ giữa hai bên đang ngày càng sâu sắc.

Đó là thách thức đặc biệt nghiêm trọng đối với Taliban. Trong nhiều năm, Pakistan từng được xem là một trong những chỗ dựa quan trọng của lực lượng này. Giờ đây, hai bên lại đứng bên bờ một cuộc xung đột có nguy cơ vượt khỏi tầm kiểm soát.

Tuy nhiên, bài toán lớn nhất của Taliban lại nằm ở thế bị cô lập toàn cầu.

Ngoại trừ Nga đã cho phép Taliban cử đại sứ tới Moscow, chưa một quốc gia nào chính thức công nhận chính quyền Tiểu vương quốc Hồi giáo của Taliban. Dù kiểm soát bộ máy, thu thuế và quân đội, Taliban vẫn bị gạt ra khỏi hệ thống tài chính quốc tế do nhiều thành viên đang nằm trong danh sách trừng phạt khủng bố của cộng đồng quốc tế. Đặc biệt, sắc lệnh cấm nữ sinh trên 12 tuổi đến trường đã trở thành rào cản lớn nhất cản trở mọi nỗ lực bình thường hóa quan hệ quốc tế của chế độ này.

Nền kinh tế trên bờ vực phá sản

Sự gia tăng về doanh thu thuế nội địa không thể bù đắp cho sự sụt giảm nghiêm trọng của các khoản viện trợ quốc tế. Nếu như năm 2020, viện trợ nhân đạo và phát triển đạt mức 4 tỷ USD, thì đến năm 2025, con số này chỉ còn 1,2 tỷ USD và dự kiến sẽ còn tiếp tục lao dốc trong năm nay.

Để duy trì quyền lực, chính quyền Taliban đã dành tới 50% ngân sách cho an ninh, khiến các dịch vụ y tế và an sinh xã hội rơi vào tình trạng kiệt quệ tài chính. Theo các ước tính, GDP bình quân đầu người chỉ tương đương 2.300 USD (tính theo PPP), tương đương mức của giữa những năm 2000. Tỷ lệ biết chữ ở Afghanistan chỉ đạt khoảng 37%. Trong khi viện trợ nhân đạo giảm từ 4 tỷ USD (năm 2020) xuống 1,2 tỷ USD (năm 2025).

Áp lực còn nhân lên gấp bội khi trong hai năm qua, hơn 6 triệu người Afghanistan bị trục xuất trở về từ Pakistan và Iran trong tình trạng trắng tay. Cùng với đó, căng thẳng biên giới khiến Pakistan đóng cửa các cửa khẩu, làm giá thực phẩm trong nước tăng vọt và xóa sổ kênh xuất khẩu nông sản của Afghanistan.

Khủng hoảng nhân đạo ngày càng sâu sắc

Thách thức lớn nhất đối với Taliban có lẽ không nằm ở chiến trường mà ở đời sống của người dân.

Trong một xã hội mà gần hai phần ba trong số 45 triệu dân sinh ra sau năm 2001, khoảng cách giữa kỳ vọng của thế hệ trẻ và thực tế nghiệt ngã ngày càng lớn.

Điểm nhức nhối nhất trong xã hội Afghanistan hiện nay chính là chính sách giáo dục dành cho nữ giới và trẻ em gái. Sắc lệnh cấm đoán của lãnh tụ tối cao Haibatullah Akhundzada đưa ra không chỉ vướng phải sự phản đối của cộng đồng quốc tế mà ngay cả phần lớn người dân và nhiều thành phần ôn hòa trong nội bộ Taliban cũng không đồng tình.

UNESCO cho biết khoảng 2,4 triệu trẻ em gái Afghanistan đã bị tước cơ hội học trung học vì quyết định này.

Đây không chỉ là vấn đề giáo dục. Nó đặt ra câu hỏi về tương lai của cả một thế hệ Afghanistan - những người sẽ bước vào thị trường lao động mà không có đầy đủ cơ hội học tập và việc làm.

Một xã hội có thể chịu đựng sự kiểm soát chặt chẽ trong một thời gian, nhưng sức chịu đựng ấy không phải vô hạn.

Tháng 6 vừa qua, một cuộc biểu tình hiếm hoi đã nổ ra với những khẩu hiệu đòi “việc làm, giáo dục và tự do”.

Nguy cơ Afghanistan lại trở thành “điểm nóng” khủng bố

Taliban tuyên bố Afghanistan hiện không còn là mối đe dọa an ninh đối với khu vực và phương Tây. Chính quyền này khẳng định đã trấn áp tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) và muốn xây dựng quan hệ hòa bình với các nước thông qua thương mại và ngoại giao, trong đó có Mỹ.

Những tuyên bố này có cơ sở nhất định. Taliban không muốn các cuộc khủng hoảng hiện nay vượt khỏi tầm kiểm soát.

Nhưng vấn đề là Taliban không thể kiểm soát tất cả các yếu tố.

Theo các chuyên gia, Afghanistan đang hội tụ nhiều điều kiện có thể khiến tình hình nhanh chóng xấu đi: căng thẳng với Pakistan gia tăng, tỷ lệ thất nghiệp cao, dân số trẻ đông và cơ hội kinh tế hạn chế.

Đây là môi trường thuận lợi cho các tư tưởng cực đoan phát triển.

Afghanistan hiện cũng gần như bị cô lập trên trường quốc tế, với rất ít đồng minh thực sự.

Các đánh giá quân sự của bên ngoài cho thấy Afghanistan hiện không còn là trung tâm của phong trào thánh chiến như trước đây, nhưng đang hội tụ đầy đủ những yếu tố để có thể trở thành một trung tâm như vậy một lần nữa.

Tương lai nào cho Afghanistan?

Trong giới lãnh đạo Taliban, những tiếng nói ôn hòa từng được kỳ vọng sẽ đưa Afghanistan theo mô hình Hồi giáo hiện đại giống như các quốc gia Vùng Vịnh nay đã phải lui bước. Mọi quyền lực kinh tế, quân sự và tư pháp đang tập trung tuyệt đối vào tay Thủ lĩnh Tối cao Hibatullah Akhundzada - nhà lãnh đạo coi ảnh hưởng của thế giới bên ngoài là “mầm mống độc hại”.

Và hệ lụy của các chính sách cực đoan đã hiện hữu rõ ràng trong hầu hết mọi mặt của đời sống dân sinh: giáo dục, y tế, thu hút nhân tài…

5 năm là một khoảng thời gian đủ dài để một chính quyền chứng minh năng lực tái thiết đất nước.

Taliban đã thành công trong việc chấm dứt bạo lực và chiến tranh tại mảnh đất đầy bất ổn này. Thách thức lớn nhất trong 5 năm tới có thể không phải là đánh bại một đối thủ bên ngoài, mà là chứng minh họ có khả năng quản trị một Afghanistan đang ngày càng nhiều thách thức.

Bởi một nền hòa bình mong manh chỉ thực sự bền vững khi nó mang lại cho người dân an ninh, sinh kế và một tương lai để hy vọng.