Phát biểu khai mạc Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV ngày 20/7, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho biết, Hội nghị Trung ương 3 sẽ xem xét, quyết định nhiều nội dung quan trọng nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực, tạo động lực phát triển mới. Trong đó, việc sơ kết thực hiện Nghị quyết số 18-NQ/TW, xác định quan điểm sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan được đặt trong tư duy quản trị thống nhất lãnh thổ.

Một trong những định hướng đáng chú ý là chuyển quản lý đất đai từ từng thửa đất sang quản trị không gian; từ nặng về thủ tục sang khơi thông, tạo lập nguồn lực; từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống, bảo đảm người dân có nơi ở, sinh kế và điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn sau thu hồi đất.

Từ quản lý "mặt phẳng" sang quản trị không gian 3D

Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SBLAW, Đoàn Luật sư TP Hà Nội cho rằng, tư duy quản lý đất đai hiện nay chủ yếu dựa trên việc xác định ranh giới từng thửa đất, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và xử lý các quan hệ pháp lý phát sinh trên bề mặt. Cách tiếp cận này đã phát huy hiệu quả trong một giai đoạn nhất định nhưng chưa khai thác đầy đủ giá trị của đất đai, đặc biệt trong bối cảnh đô thị hóa và phát triển hạ tầng hiện đại.

Định hướng mới màTổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâmnhấn mạnh trong bài phát biểu là "quản trị không gian", theo ông Nguyễn Thanh Hà,được hiểu là quản lý đất đai trong không gian ba chiều, bao gồm không gian trên cao, mặt đất và lòng đất, đồng thời gắn với quy hoạch vùng, phát triển hạ tầng và hệ sinh thái.

“Nếu quản lý theo cách truyền thống, việc thu hồi đất chỉ phục vụ xây dựng nhà ga trên mặt đất. Trong khi đó, tư duy quản trị không gian sẽ cho phép khai thác đồng bộ ga ngầm, trung tâm thương mại dưới lòng đất, quảng trường, không gian công cộng trên mặt đất và các công trình cao tầng phía trên theo mô hình TOD (phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng)”, ông dẫn ví dụ khi triển khai một ga metro tại đô thị, đồng thời cho rằng cách tiếp cận này sẽ mở ra không gian phát triển mới, tối ưu hóa giá trị đất đai và tăng hiệu quả đầu tư hạ tầng.

Theo chuyên gia, việc sửa đổi Luật Đất đai sẽ không chỉ tập trung vào các thủ tục giao đất, cho thuê đất mà phải tạo dựng cơ chế pháp lý để khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai. Trong đó, các quy định về đấu giá, đấu thầu, điều tiết giá trị gia tăng từ đất cần được hoàn thiện theo hướng minh bạch. Đồng thời, quyền sử dụng không gian ngầm và không gian trên cao cũng cần được luật hóa để tạo cơ sở huy động nguồn lực đầu tư.

Ông Nguyễn Thanh Hà cũng cho rằng, "tư duy quản trị thống nhất lãnh thổ" sẽyêu cầu rà soát, sửa đổi đồng bộ các luật liên quan. Việc quy hoạch đô thị, phát triển cảng biển, logistics và các hành lang kinh tế cần được tiếp cận như một chỉnh thể thống nhất giữa đất liền và không gian biển.

Nếu hệ thống pháp luật được liên thông, doanh nghiệp chỉ cần thực hiện một quy trình tích hợp thay vì phải xin ý kiến qua nhiều cơ quan, qua đó giảm chi phí, rút ngắn thời gian triển khai dự án và tạo động lực phát triển mới.

Tái thiết cuộc sống cho người bị thu hồi đất

Một trong những điểm được Luật sư Nguyễn Thanh Hà đánh giá có ý nghĩa nhất là chuyển từ tư duy bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống cho người bị thu hồi đất. Theo ông, thực tế nhiều năm qua cho thấy không ít hộ dân sau khi nhận tiền đền bù đã mất sinh kế, không có nghề nghiệp mới và cuộc sống gặp nhiều khó khăn.

Để khắc phục tình trạng này, pháp luật cần quy định rõ nguyên tắc "an cư trước khi thu hồi đất", tức khu tái định cư phải hoàn thiện hạ tầng trước khi di dời người dân.“Đặc biệt, phương án thu hồi đất phải gắn với chương trình đào tạo nghề, hỗ trợ chuyển đổi việc làm và bảo đảm sinh kế trong thời gian dài, thay vì chỉ chi trả một khoản tiền bồi thường”, theo luật sưHà.

Về yêu cầu “dữ liệu phải thống nhất, liên thông”, luật sư Nguyễn Thanh Hà cho rằng, hiện còn thiếu quy định về trách nhiệm chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan; chưa có cơ chế khai thác, thương mại hóa dữ liệu đất đai; đồng thời chưa đồng bộ với quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Theo ông, khi dữ liệu đất đai được liên thông hoàn toàn, người dân chỉ cần tra cứu bằng mã định danh thửa đất để biết toàn bộ thông tin về quy hoạch, tình trạng pháp lý, thuế và lịch sử giao dịch. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi người dân mà còn giúp Nhà nước chống thất thu thuế và hạn chế đầu cơ.