Iran không nằm trong kế hoạch

Kể từ khi cuộc xung đột bắt đầu hồi tháng Hai, ông Trump từng nhiều lần hối thúc Trung Quốc sử dụng ảnh hưởng đáng kể của mình để vận động Iran đồng ý với các điều khoản của Mỹ. Mục tiêu là nhằm chấm dứt cuộc chiến kéo dài hơn 2 tháng qua hoặc mở lại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, nỗ lực này vẫn chưa thành công.

Ngay trước khi rời Nhà Trắng ngày 12/5 để bay đến Bắc Kinh, ông Trump đã tìm cách hạ thấp tầm quan trọng của những bất đồng với ông Tập về vấn đề Iran và bóng đen mà cuộc xung đột đang phủ lên thị trường dầu mỏ toàn cầu. “Chúng tôi sẽ có một cuộc nói chuyện dài về vấn đề này. Thành thật mà nói, tôi nghĩ ông ấy đã khá tốt”, ông Trump nói khi được hỏi về nội dung cuộc gặp thượng đỉnh sắp tới. Vài phút sau, ông nói thêm, “Chúng ta có rất nhiều điều cần thảo luận. Thành thật mà nói, tôi không cho rằng Iran là một trong số đó, bởi vì chúng ta đang kiểm soát Iran rất tốt”.

Sự thực là Tổng thống Mỹ đã nhiều lần dao động trong lập trường với Trung Quốc. Ông Trump từng công khai thể hiện sự không hài lòng với Trung Quốc, quốc gia mua dầu Iran nhiều nhất thế giới, đã không làm nhiều hơn để buộc Cộng hòa Hồi giáo phải đáp ứng các điều kiện của Mỹ. Nhưng đồng thời, nhà lãnh đạo Mỹ cũng phải thừa nhận rằng Bắc Kinh thực sự đã giúp giảm leo thang xung đột vào tháng trước bằng cách thúc đẩy Tehran quay trở lại đàm phán ngừng bắn khi các cuộc tiếp xúc gặp trở ngại.

Tổng thống Mỹ Trump dường như đang tìm cách giảm thiểu tính cấp thiết của việc thuyết phục Chủ tịch Tập Cận Bình thay đổi lập trường của Trung Quốc đối với Iran. Nói cách khác, chính quyền Mỹ muốn hướng cuộc thảo luận sắp tới vào việc giải quyết những vấn đề lớn hơn khác trong mối quan hệ song phương phức tạp này - từ thương mại, kiểm soát xuất khẩu công nghệ, đến mua bán khoáng sản đất hiếm và cả việc Trung Quốc hợp tác hơn nữa để ngăn chặn xuất khẩu tiền chất fentanyl. Thậm chí, ông Trump còn khẳng định không cần sự trợ giúp của Trung Quốc để buộc Iran xuống thang.

“Tôi không nghĩ chúng ta cần bất kỳ sự giúp đỡ nào với Iran”, Tổng thống Trump nói khi được một phóng viên hỏi liệu ông có gây áp lực lên Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình để gây sức ép lên Cộng hòa Hồi giáo hay không.

Mỹ sẽ trừng phạt để thúc ép Trung Quốc?

Trong những ngày gần đây, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio và Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent đã liên tục kêu gọi Trung Quốc sử dụng ảnh hưởng của mình để giúp mở lại eo biển Hormuz - nơi mà khoảng 20% ​​lượng dầu thô của thế giới đi qua. Bộ Ngoại giao Mỹ tuần trước thông báo đang trừng phạt 4 thực thể, bao gồm 3 công ty có trụ sở tại Trung Quốc, vì đã cung cấp hình ảnh vệ tinh nhạy cảm cho phép Iran thực hiện các cuộc tấn công quân sự chống lại lực lượng Mỹ ở Trung Đông. Trước đó, Bộ Tài chính Mỹ cũng đã nhắm mục tiêu vào các nhà máy lọc dầu của Trung Quốc với cáo buộc mua dầu của Iran. Các lệnh trừng phạt cắt đứt các công ty này khỏi hệ thống tài chính của Mỹ và trừng phạt bất kỳ ai làm ăn với họ.

Bắc Kinh gọi các lệnh trừng phạt là “áp lực đơn phương bất hợp pháp” và ban hành một đạo luật ngăn chặn hồi năm 2021 - vốn chưa từng được sử dụng cho đến nay - cấm bất kỳ thực thể Trung Quốc nào công nhận hoặc tuân thủ các lệnh trừng phạt.

Trước chuyến thăm của Tổng thống Mỹ, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị tuần trước đã tiếp người đồng cấp Iran Abbas Araghchi tại Bắc Kinh. Tại đây, ông Vương Nghị đã lên tiếng bảo vệ quyền phát triển năng lượng hạt nhân dân sự của Iran. Trong khi, Chủ tịch Tập Cận Bình cũng đã ngầm chỉ trích Mỹ về cuộc xung đột. Nhà lãnh đạo Trung Quốc cho rằng việc bảo vệ luật pháp quốc tế là tối quan trọng, và luật này “không được áp dụng một cách chọn lọc hoặc bỏ qua”, cũng như không nên để thế giới quay trở lại “luật rừng”.

Áp lực mà Mỹ tạo ra không phải là vô lý. Trung Quốc từ lâu đã ủng hộ chương trình tên lửa đạn đạo của Iran. Chương trình này được hỗ trợ bởi các linh kiện công nghiệp lưỡng dụng có thể dùng để sản xuất tên lửa. Tháng trước, ông Trump đe dọa áp thuế 50% đối với Trung Quốc sau khi có báo cáo rằng Bắc Kinh đang chuẩn bị giao một lô hàng hệ thống phòng không mới cho Iran. Lời đe dọa sau đó được rút lại sau khi ông Trump nhận được sự đảm bảo bằng văn bản từ Chủ tịch Tập Cận Bình rằng Trung Quốc sẽ không cung cấp vũ khí cho Tehran.

Mặt khác, việc tránh đẩy quan hệ Mỹ - Trung đi xa hơn vì vấn đề Iran cũng là điều hợp lý. Cả hai nhà lãnh đạo có thể đều muốn tránh tạo ra những đám mây đen kinh tế, như họ đã làm năm ngoái, khi hai cường quốc dường như đứng trên bờ vực của một cuộc chiến thương mại lớn. Ông Trump áp mức thuế 145% đối với hàng hóa Trung Quốc. Còn Trung Quốc đã tuyên bố siết chặt hơn nữa việc kiểm soát xuất khẩu đất hiếm, điều này sẽ gây tổn hại cho ngành công nghiệp Mỹ.

Trước cuộc gặp thượng đỉnh ở Bắc Kinh trong hai ngày tới, việc cả Mỹ và Trung Quốc muốn xây dựng bầu không khí thân thiện, dẹp sang bên những khác biệt không thiết yếu chính là vì lợi ích cốt lõi của đôi bên.