Vai trò của đại học cần thay đổi trong kỷ nguyên đổi mới sáng tạo

PV: Với góc nhìn của một chuyên gia giáo dục đại học và Phó Chủ tịch Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam, điều gì khiến ông chú ý nhất trong 7 nhiệm vụ mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm giao cho ĐHQG Hà Nội?

TS Lê Viết Khuyến: Theo tôi, có hai điểm rất đáng chú ý. Thứ nhất, dù Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nói chuyện với đội ngũ cán bộ, giảng viên của ĐHQGHN nhưng thực chất thông điệp không chỉ dành cho riêng trường này mà là cho toàn bộ hệ thống giáo dục đại học Việt Nam. Thứ hai, cách chỉ đạo lần này mang tính chiến lược rất rõ. Tổng Bí thư đã đưa ra những định hướng lớn. Lâu nay chúng ta vẫn chú trọng tới xây dựng đại học nghiên cứu – nơi tập trung sáng tạo tri thức mới, đánh giá chất lượng qua các công trình khoa học, bài báo quốc tế, chất lượng đội ngũ tiến sĩ… Ở đó, nghiên cứu và đào tạo là hai sứ mệnh song hành, thậm chí nghiên cứu có khi còn nặng hơn.

Tuy nhiên, theo xu hướng phát triển đại học trên thế giới hiện nay, những trường ở đẳng cấp cao không còn chỉ dừng ở mô hình đại học nghiên cứu. Nhiều đại học hàng đầu đã phát triển lên một tầng cao hơn: đại học khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo. Đây là bước tiến hóa tự nhiên của mô hình đại học nghiên cứu trong kỷ nguyên kinh tế tri thức. Không chỉ tạo ra tri thức mới, đại học còn phải nhanh chóng chuyển hóa tri thức thành công nghệ, sản phẩm, giá trị kinh tế và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tôi cho rằng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đang gợi mở đúng hướng phát triển đó cho ĐHQGHN, nhấn mạnh đây phải là nơi sản sinh tri thức đỉnh cao, đào tạo nhân tài và dẫn dắt đổi mới sáng tạo quốc gia, chứ không chỉ dừng ở truyền bá hay ứng dụng tri thức.

PV: Phải chăng đây cũng là lý do ông cho rằng ĐHQGHN cần phát triển lên “tầng cao hơn” đại học nghiên cứu?

TS Lê Viết Khuyến: Đúng vậy. Tôi cho rằng đây chính là hướng phát triển mà Tổng Bí thư đang gợi mở. Cần hiểu rõ, đại học khởi nghiệp – đổi mới sáng tạo không phải là nơi “dạy khởi nghiệp” hay một thương hiệu thời thượng, mà là sự thay đổi căn bản về triết lý, sứ mạng, cơ chế vận hành và quan hệ với doanh nghiệp.

Mục tiêu của mô hình này là tạo ra giá trị kinh tế – xã hội thông qua đổi mới sáng tạo, kết hợp đào tạo, nghiên cứu với thương mại hóa tri thức. Về bản chất, đại học vừa sản sinh tri thức, vừa chuyển hóa thành công nghệ, sản phẩm và năng lực cạnh tranh quốc gia. Nó vận hành theo mô hình “xoắn ốc ba chiều” – Nhà nước thiết lập thể chế và đặt hàng chiến lược, doanh nghiệp đưa ra nhu cầu và đầu tư, còn đại học đảm nhận nghiên cứu, đào tạo nhân lực và thương mại hóa kết quả.

Thực tế quốc tế cho thấy nhiều đại học hàng đầu đã đi theo hướng này, gắn chặt với khu công nghệ, doanh nghiệp spin-off (công ty tách ra từ trường đại học để thương mại hóa kết quả nghiên cứu và công nghệ), quỹ đầu tư và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Chính mô hình đó đã tạo nên những trung tâm nổi tiếng như Silicon Valley ở Mỹ hay hệ sinh thái công nghệ Israel.

Nếu trước đây đại học chủ yếu là nơi đào tạo và nghiên cứu hàn lâm thì hiện nay ngày càng được kỳ vọng trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế.

Tri thức không thể chỉ nằm trong giảng đường hay phòng thí nghiệm

PV: Theo ông, vì sao mô hình này trở thành xu thế tất yếu của giáo dục đại học thế giới?

TS Lê Viết Khuyến: Bởi bối cảnh phát triển hiện nay đã khác trước rất nhiều. Các nền kinh tế đều đòi hỏi tốc độ đổi mới nhanh hơn để nâng cao năng lực cạnh tranh trong môi trường công nghệ cao. Doanh nghiệp hiện nay cũng không chỉ cần trường đại học đào tạo nhân lực mà còn kỳ vọng đại học tạo ra tri thức mới, công nghệ mới và chuyển giao nhanh vào thực tiễn.

Nhiều chính phủ trên thế giới cũng đang tái định nghĩa vai trò của đại học trong phát triển quốc gia theo hướng gắn kết chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp.

Sinh viên hiện nay cũng quan tâm nhiều hơn tới khả năng tự tạo việc làm, khởi nghiệp công nghệ và phát triển nghề nghiệp linh hoạt. Cho nên, mô hình đại học đổi mới sáng tạo là xu thế tất yếu.

Tôi rất chú ý khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh rằng tri thức đại học không thể chỉ dừng lại trong giảng đường, phòng thí nghiệm hay các công bố khoa học, mà phải chuyển hóa thành chính sách tốt hơn, công nghệ hữu ích hơn, giúp doanh nghiệp mạnh hơn, địa phương phát triển hơn và cuộc sống người dân tốt đẹp hơn. Theo tôi, đây là một cách nhìn rất hiện đại về vai trò của đại học.

Điều đó cho thấy, giáo dục đại học đang được đặt trong tầm nhìn phát triển quốc gia dài hạn, gắn trực tiếp với khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh quốc gia.

PV: Theo ông, thông điệp này sẽ tạo ra thay đổi như thế nào với giáo dục đại học Việt Nam?

TS Lê Viết Khuyến: Tôi nghĩ áp lực đổi mới của giáo dục đại học trong thời gian tới sẽ rất lớn. Bởi khi đã đặt ra định hướng như vậy thì các trường đại học, đặc biệt là các trường top đầu, sẽ phải xác định lại mô hình phát triển và sứ mệnh của mình.

Không thể phát triển theo kiểu dàn trải hay cào bằng được nữa. Đây không còn chỉ là câu chuyện nâng hạng đại học hay mở rộng quy mô đào tạo. Điều quan trọng hơn là đại học phải tạo ra được tri thức mới, công nghệ mới và đóng góp trực tiếp cho phát triển quốc gia.

ĐHQGHN rõ ràng đang được đặt kỳ vọng trở thành trung tâm đào tạo nhân tài, trung tâm nghiên cứu và đổi mới sáng tạo mang tầm quốc gia, thậm chí mang tầm khu vực. Đó là mục tiêu rất cao nhưng cũng là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển của giáo dục đại học thế giới hiện nay.

PV: Xin cảm ơn ông!