Những thông điệp trái chiều

Nội bộ ban lãnh đạo Iran đang xuất hiện những dấu hiệu chia rẽ trong bối cảnh nước này đối mặt với cuộc chiến mà các nhà lãnh đạo nước này coi là mang tính sống còn. Bất đồng giữa phe cứng rắn và các lực lượng được cho là thực dụng hơn bộc lộ rõ sau tranh cãi liên quan đến tuyên bố của Tổng thống Masoud Pezeshkian về việc Iran sẽ không tấn công các quốc gia vùng Vịnh.

Những rạn nứt trong giới lãnh đạo Iran vốn bị kiềm chế trong thời gian dài dưới sự lãnh đạo chặt chẽ của Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei. Tuy nhiên, sau khi ông thiệt mạng cách đây một tuần, các mâu thuẫn này dần bộc lộ rõ khi các cuộc tấn công của Mỹ và Israel gia tăng sức ép đối với Tehran.

Các đợt không kích liên tiếp đang đặt Iran trước nguy cơ nghiêm trọng. Trong bối cảnh đó, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) - lực lượng được xem là trụ cột bảo vệ chế độ - đang gia tăng vai trò trong hoạch định chiến lược, dù chiến dịch tấn công của Mỹ và Israel đã khiến nhiều chỉ huy cấp cao của lực lượng này thiệt mạng.

Các nguồn tin thân cận với giới lãnh đạo Iran cho biết căng thẳng đang gia tăng giữa những nhân vật chủ chốt còn lại sau hàng loạt vụ ám sát nhằm vào các lãnh đạo Iran trong các cuộc tấn công của Mỹ và Israel.

Những tín hiệu trái chiều từ các quan chức Iran trong những ngày gần đây cũng cho thấy khả năng tồn tại rạn nứt trong bộ máy lãnh đạo. Các phát biểu không thống nhất và thông điệp được đưa ra rời rạc từ nhiều quan chức cấp cao đã làm nổi bật áp lực cạnh tranh trong nội bộ hệ thống chính trị Iran.

Trong bối cảnh áp lực gia tăng, các giáo sĩ Iran đang thúc đẩy nhanh tiến trình lựa chọn lãnh tụ tối cao mới. Một quyết định có thể được đưa ra sớm nhất vào ngày 8/3, dù vẫn chưa rõ người kế nhiệm ông Ali Khamenei có đủ quyền lực để kiểm soát các bất đồng trong nội bộ hay không.

Trong số các ứng viên tiềm năng, Mojtaba Khamenei, con trai của cố lãnh tụ Ali Khamenei, được xem là một trong những ứng cử viên hàng đầu với sự ủng hộ từ IRGC và bộ máy quyền lực của cha ông. Tuy nhiên, ông Mojtaba Khamenei bị đánh giá là chưa có nhiều kinh nghiệm, cấp bậc tôn giáo thấp hơn nhiều giáo sĩ cấp cao của Iran và bị cho là không nhận được sự ủng hộ từ các lực lượng ôn hòa trong hệ thống.

Các ứng viên khác cũng có thể gặp khó khăn trong việc duy trì sự tuân phục tuyệt đối từ IRGC - yếu tố được xem là cần thiết để duy trì kỷ luật và sự ổn định trong hệ thống quyền lực của Iran.

Theo ông Alex Vatanka, chuyên gia cấp cao tại Viện Trung Đông, chiến tranh thường làm rõ cấu trúc quyền lực. “Trong trường hợp này, tiếng nói quyết định không phải của giới lãnh đạo dân sự mà là của IRGC”, ông nhận định.

Bất đồng về tuyên bố của Tổng thống Pezeshkian

Lời xin lỗi của Tổng thống Masoud Pezeshkian gửi tới các quốc gia vùng Vịnh về loạt cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái kéo dài một tuần, cùng cam kết hạn chế các cuộc tấn công như vậy trong tương lai, đã nhanh chóng vấp phải phản ứng từ các nhân vật cứng rắn trong IRGC và giới giáo sĩ.

Giáo sĩ và nghị sĩ theo đường lối cứng rắn của Iran, Hamid Rasai cho rằng lập trường của ông Pezeshkian là “thiếu chuyên nghiệp, yếu kém và không thể chấp nhận”.

Tổng thống Pezeshkian sau đó đã điều chỉnh lại lập trường. Trong tuyên bố đăng trên mạng xã hội X, ông Pezeshkian làm rõ rằng Iran thực tế không tấn công các quốc gia láng giềng, mà chỉ nhắm vào “các căn cứ, cơ sở và công trình quân sự của Mỹ trong khu vực”. Theo ông, cam kết của Tehran trong việc duy trì quan hệ tốt đẹp với các nước láng giềng “không phủ nhận quyền vốn có của Iran trong việc tự vệ trước các hành động tấn công quân sự từ Mỹ và Israel”.

Văn phòng của Tổng thống Masoud Pezeshkian cũng cho hay tuyên bố trước đó của ông có nghĩa là: “Nếu các quốc gia trong khu vực không hợp tác với Mỹ trong các cuộc tấn công nhằm vào Iran, chúng tôi sẽ không tấn công họ”.

Theo giới quan sát, tất cả các nhân vật cấp cao trong hệ thống quyền lực Iran vẫn thể hiện sự thống nhất trong việc bảo vệ nhà nước Cộng hòa Hồi giáo trước các cuộc tấn công của Mỹ và Israel. Tuy nhiên, giữa các phe phái vẫn tồn tại bất đồng về cách thức và chiến lược đối phó.

Hai nguồn tin cấp cao cho biết, Iran trước đây đôi khi thể hiện sự khác biệt giữa phe cứng rắn và ôn hòa như một chiến thuật trong đàm phán với phương Tây. Tuy nhiên, tranh cãi xung quanh phát biểu của Tổng thống Pezeshkian lần này cho thấy những chia rẽ thực sự trong nội bộ.

Cùng ngày, ông Ali Larijani - một quan chức an ninh cấp cao của Iran - đã có bài phát biểu trên truyền hình kêu gọi duy trì sự đoàn kết trong nước và bác bỏ thông tin cho rằng bộ máy lãnh đạo đang chia rẽ. Ông cũng tuyên bố Tổng thống Mỹ Donald Trump “phải trả giá” cho cuộc chiến hiện nay.

Căng thẳng ngay trong cơ chế lãnh đạo cao nhất

Trong hệ thống chính trị đặc thù của Iran, tổng thống, chính phủ và quốc hội do dân bầu vẫn phải tuân thủ chỉ đạo của một giáo sĩ giữ chức lãnh tụ tối cao - người có quyền lực lớn nhất trong hệ thống chính trị và trực tiếp giám sát IRGC cùng nhiều cơ quan quyền lực khác.

Trong suốt 36 năm làm Lãnh tụ tối cao Iran, ông Ali Khamenei thường duy trì sự cân bằng giữa các phe cứng rắn và ôn hòa trong hệ thống. Sau khi ông qua đời, quyền lãnh đạo tạm thời được chuyển cho một hội đồng lâm thời theo quy định hiến pháp, bao gồm Tổng thống Masoud Pezeshkian, người đứng đầu ngành tư pháp và một giáo sĩ thuộc Hội đồng Giám hộ - cơ quan có ảnh hưởng lớn trong hệ thống chính trị Iran. Tuy nhiên, ngay trong cơ chế lãnh đạo này cũng bắt đầu xuất hiện những dấu hiệu căng thẳng.

Người đứng đầu ngành tư pháp Iran, Đại giáo chủ Gholamhossein Mohseni-Ejei, một nhân vật theo đường lối cứng rắn, cho rằng một số quốc gia trong khu vực đã cho phép lãnh thổ của họ được sử dụng để tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran.

“Các đòn tấn công mạnh nhằm vào những mục tiêu đó sẽ tiếp tục”, ông Mohseni-Ejei tuyên bố, trái ngược với thông điệp mang tính hòa giải hơn của Tổng thống Pezeshkian.

Theo các nhà phân tích, sự khác biệt này phản ánh áp lực cạnh tranh trong hệ thống chính trị Iran, khi phe cứng rắn kêu gọi đáp trả mạnh mẽ sau cái chết của ông Khamenei, trong khi một số lực lượng thực dụng hơn vẫn hy vọng có thể giải quyết xung đột thông qua các nỗ lực ngoại giao.

Ông Alex Vatanka nhận định rằng việc lựa chọn lãnh tụ tối cao mới cũng mang ý nghĩa chính trị quan trọng đối với công chúng Iran và cộng đồng quốc tế. Theo ông, quyết định này phần nào nhằm phát đi thông điệp rằng bộ máy lãnh đạo vẫn hoạt động bình thường và nhà nước Cộng hòa Hồi giáo vẫn duy trì được sự ổn định, ngay cả khi quyền lực thực tế trong ngắn hạn vẫn chủ yếu nằm trong tay IRGC.