Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển ngày 7/10 công bố Giải Nobel Hóa học 2026 thuộc về nhà khoa học Henri B. Kagan, Đại học Paris-Sud của Pháp, và Kenso Soai, Đại học Khoa học Tokyo của Nhật Bản.

Hai nhà khoa học được vinh danh “vì phát hiện các hiệu ứng phi tuyến và hiện tượng tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối xứng”.

Nhiều phân tử, trong đó có axit amin, tồn tại dưới hai dạng có cấu trúc giống nhau nhưng đối xứng như hai bàn tay trái và phải. Tuy nhiên, trong các hệ thống sống, cơ thể thường chỉ sử dụng chủ yếu một trong hai dạng này. Hiện tượng đó được gọi là “đồng đối quang” (homochirality).

Trong thời gian dài, các nhà hóa học chưa thể giải thích đầy đủ vì sao sự mất cân bằng này có thể tự xuất hiện. Trong các phản ứng thông thường, hai dạng phân tử đối xứng thường được tạo ra với tỷ lệ gần như bằng nhau.

Nhà khoa học Henri Kagan tạo ra bước đột phá đầu tiên vào năm 1986 khi phát hiện phương pháp có thể khuếch đại sự chênh lệch giữa hai dạng phân tử, qua đó tạo ra lượng dư lớn hơn của một dạng.

Nhà khoa học Kenso Soai sau đó phát triển hướng nghiên cứu này với cơ chế tự xúc tác. Năm 1995, ông công bố một phản ứng trong đó sản phẩm tạo ra có thể thúc đẩy quá trình hình thành thêm chính loại phân tử đó.

Đến năm 2003, ông Soai chứng minh được một phản ứng mà trong đó gần như chỉ một dạng phân tử “ảnh gương” được tạo ra.

Theo Ủy ban Nobel, những khám phá này đã giúp giải đáp một bí ẩn hóa học tồn tại hơn một thế kỷ về cách sự đồng đối quang có thể tự phát hình thành.

“Hai nhà khoa học Henri Kagan và Kenso Soai đã đưa ra lời giải cho một bí ẩn hóa học kéo dài hơn một thế kỷ. Những phản ứng mà họ phát triển thực sự đặc biệt”, ông Heiner Linke, Chủ tịch Ủy ban Nobel Hóa học, nhận định.

Theo Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển, những khám phá của hai nhà khoa học không chỉ mở rộng hiểu biết về hóa học bất đối xứng mà còn cung cấp nền tảng quan trọng cho việc thiết kế và sản xuất nhiều hợp chất dược phẩm hiện đại.

Năm 2025, Giải Nobel Hóa học được trao cho ba nhà khoa học Susumu Kitagawa, Richard Robson và Omar Yaghi vì những đóng góp trong phát triển khung kim loại - hữu cơ (MOF), một dạng kiến trúc phân tử mới.

Trong mùa Nobel 2026, Giải Nobel Y sinh được công bố ngày 5/10, vinh danh ba nhà khoa học Peter Hegemann, Georg Nagel và Karl Deisseroth với những đóng góp cho quang di truyền học, kỹ thuật cho phép kiểm soát hoạt động của tế bào thần kinh bằng ánh sáng, qua đó mở ra những hướng nghiên cứu mới về hoạt động của não bộ.

Ngày 6/10, Giải Nobel Vật lý 2026 được trao cho nhà khoa học Francis Halzen vì “những đóng góp mang tính quyết định cho Đài quan sát Neutrino IceCube và việc phát hiện các neutrino năng lượng cao có nguồn gốc vật lý thiên văn”.

Sau lễ công bố Giải Nobel Hóa học năm nay, Giải Nobel Văn học sẽ được công bố ngày 8/10, tiếp đến là Nobel Hòa bình ngày 9/10 và Giải Nobel Kinh tế ngày 12/10, khép lại mùa Nobel 2026. Các giải thưởng được trao tại lễ trao giải ngày 10/12, đúng dịp kỷ niệm ngày mất của Alfred Nobel, nhà khoa học và nhà phát minh người Thụy Điển, người sáng lập giải Nobel.

Quỹ Nobel ngày 18/9 thông báo nâng mức tiền thưởng của các Giải Nobel năm 2026 lên 12 triệu kronor Thụy Điển, tương đương khoảng 1,27 triệu USD cho mỗi hạng mục, tăng 1 triệu kronor so với năm 2025. Việc tăng tiền thưởng được công bố đúng dịp kỷ niệm 125 năm Giải Nobel ra đời.