Tối 26/9/1983, sĩ quan Liên Xô Stanislav Petrov bắt đầu ca trực kéo dài 12 giờ tại trung tâm chỉ huy Serpukhov-15, một cơ sở tuyệt mật nằm gần Moscow. Nhiệm vụ của Petrov là giám sát hệ thống máy tính phân tích dữ liệu vệ tinh nhằm phát hiện dấu hiệu phóng tên lửa đạn đạo từ các căn cứ của Mỹ. Theo hệ thống này, nếu Mỹ tiến hành tấn công hạt nhân, Liên Xô sẽ có thêm vài phút quý giá để quyết định có phản ứng đáp trả hay không.

Báo động giả

Những giờ đầu ca trực trôi qua trong yên lặng. Tuy nhiên, ngay sau nửa đêm, tiếng còi báo động vang lên chói tai trong boongke. Một bảng điều khiển trên bức tường đối diện lập tức sáng đỏ với dòng chữ “PHÓNG” (LAUNCH). Hệ thống khẳng định với “độ tin cậy cao” rằng Mỹ vừa phóng một tên lửa. Chỉ ít phút sau, các báo cáo tiếp theo xuất hiện, kích hoạt cảnh báo nghiêm trọng hơn: “TẤN CÔNG TÊN LỬA” (MISSILE ATTACK). Không khí trong phòng chỉ huy trở nên căng thẳng tột độ, các thành viên trong kíp trực bắt đầu hoảng loạn.

Tuy nhiên, Petrov cảm thấy có điều gì đó không hợp lý. Ông được huấn luyện rằng một cuộc tấn công hạt nhân của Mỹ, nếu xảy ra, sẽ bao gồm hàng trăm tên lửa chứ không phải chỉ vài quả. Việc không có xác nhận từ kính thiên văn hoặc radar càng khiến ông nghi ngờ hệ thống đang gặp trục trặc.

Dù không thể chắc chắn nhưng Stanislav Petrov vẫn tin vào trực giác của mình. Ông gọi điện báo cáo lên cấp trên, khẳng định đây chỉ là một báo động giả.

Vụ việc được giữ bí mật cho đến đầu những năm 1990, khi Tướng Yury Votintsev, cựu chỉ huy các đơn vị phòng không tên lửa của Lực lượng Phòng không Liên Xô, xuất bản hồi ký của mình, trong đó ông đề cập đến vụ báo động giả và vai trò quan trọng của Petrov.

Sau đó, Petrov - lúc này đã nghỉ hưu - bỗng trở thành tâm điểm chú ý của giới truyền thông, đặc biệt là phương Tây. Petrov được gọi là “người đã cứu thế giới”, bởi quyết định của ông được cho là đã ngăn chặn một cuộc trả đũa hạt nhân thảm khốc từ phía Liên Xô. Dù thực tế phức tạp hơn nhiều, hành động của Petrov đã cho thấy vai trò then chốt của phán đoán con người trong những khoảnh khắc sinh tử của Chiến tranh Lạnh.

Thời khắc nguy hiểm nhất của Chiến tranh Lạnh

Cách nhìn nhận hiện nay về quyết định của Petrov không thể tách rời bối cảnh căng thẳng tột độ của năm 1983 - thời điểm được coi là nguy hiểm nhất trong toàn bộ Chiến tranh Lạnh, khi hàng loạt sự kiện dồn dập đẩy căng thẳng giữa Mỹ và Liên Xô lên đến đỉnh điểm.

Tháng 3/1983, Tổng thống Mỹ Ronald Reagan bác bỏ các lời kêu gọi đóng băng hạt nhân - tức việc Washington và Moscow cùng ngừng sản xuất, thử nghiệm và sử dụng vũ khí hạt nhân nhằm chấm dứt cuộc chạy đua vũ trang.

Cũng trong tháng này, Tổng thống Reagan công bố Sáng kiến Phòng thủ Chiến lược (SDI), chương trình nhằm xây dựng hệ thống vũ khí không gian có khả năng bắn hạ tên lửa đang bay tới, khiến Moskcow lo ngại nghiêm trọng về thế cân bằng chiến lược.

Căng thẳng tiếp tục leo thang vào tháng 11 cùng năm, khi Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) tiến hành cuộc tập trận Able Archer 83 với mức độ mô phỏng thực tế cao bất thường. Điện Kremlin khi đó cho rằng cuộc tập trận này là bước chuẩn bị cho một đòn tấn công hạt nhân thực sự.

Chỉ 9 ngày sau khi cuộc tập trận kết thúc, bộ phim truyền hình “The Day After”, mô tả hậu quả thảm khốc của một cuộc chiến tranh hạt nhân tại Mỹ, được phát sóng trên kênh ABC và trở thành một trong những chương trình truyền hình có lượng người xem lớn nhất trong lịch sử.

Theo ông Tom Nichols, Giáo sư danh dự về an ninh quốc gia tại Trường Cao đẳng Hải quân Mỹ, chuỗi sự kiện này đã tạo ra “một nỗi sợ chiến tranh kéo dài, chưa từng có tiền lệ”.

“Khủng hoảng tên lửa Cuba diễn ra trong thời gian ngắn nhưng cực kỳ căng thẳng. Năm 1983 chỉ toàn những biến cố nối tiếp nhau”, ông Nichols, hiện là cây bút của tạp chí The Atlantic, nhận định.

Sự thật đằng sau quyết định lịch sử

Không thể phủ nhận rằng hệ thống phòng thủ của Liên Xô đang trong trạng thái cảnh giác cao độ khi Petrov báo cáo về báo động giả. Tuy nhiên, theo ông Pavel Podvig, nhà nghiên cứu cao cấp tại Viện Nghiên cứu Giải trừ quân bị của Liên hợp quốc, rất khó có khả năng Stanislav Petrov đã một mình ngăn chặn một cuộc tấn công hạt nhân.

“Không ai sẽ nhấn nút cả. Sẽ không có cuộc phóng nào chỉ dựa trên thông tin đó”, ông Podvig nhận định. Theo ông Podvig, Petrov chỉ là một mắt xích ở cấp trung trong chuỗi chỉ huy, làm nhiệm vụ theo dõi và báo cáo dữ liệu. Mọi cảnh báo phóng tên lửa đều tự động được chuyển lên các cấp cao hơn, bao gồm lực lượng phòng không, Bộ Tổng tham mưu và cuối cùng là cơ quan chỉ huy tối cao quốc gia. Petrov không có thẩm quyền ra lệnh hay ngăn chặn một cuộc phản công hạt nhân.

Ngay cả khi cảnh báo được coi là nghiêm trọng, quy trình của Liên Xô vẫn đòi hỏi nhiều bước xác minh độc lập. Ban lãnh đạo cấp cao trước tiên chỉ có thể ban hành một mệnh lệnh sơ bộ, cho phép hệ thống sẵn sàng truyền lệnh phóng. Quyết định khai hỏa thực sự chỉ được đưa ra sau khi có bằng chứng trực tiếp về các vụ nổ hạt nhân trên lãnh thổ Liên Xô.

Ngoài ra, các báo động giả khi đó không phải là điều hiếm gặp. Đã có những quy trình kiểm tra, xác nhận chặt chẽ, nên phán đoán của một sĩ quan đơn lẻ hiếm khi mang tính quyết định tuyệt đối.

“Tôi không phải là người hùng. Tôi chỉ tình cờ có mặt ở đúng nơi vào đúng thời điểm”, Stanislav Petrov thường nói như vậy trong hầu hếtcác cuộc phỏng vấnvề vụ báo động giả năm 1983.

Dù vậy, ông Podvig vẫn đánh giá cao hành động của Stanislav Petrov. Liên Xô khi đó rất tự hào về hệ thống cảnh báo sớm bằng máy tính của mình. Trong một hệ thống cứng nhắc, mang tính thứ bậc cao như vậy, quyết định không mù quáng tin vào máy móc mà lắng nghe trực giác cá nhân, theo ông Podvig, đòi hỏi “sự can đảm và bản lĩnh phi thường”.