Trong kỷ nguyên số, quyền con người không chỉ là các quyền vốn có đã được pháp luật Hiến định mà còn được mở rộng thành quyền tiếp cận tri thức, quyền bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền thụ hưởng thành quả của khoa học công nghệ và quyền có cơ hội phát triển bình đẳng. Việt Nam đã và đang không ngừng hoàn thiện hệ thống pháp luật, để mỗi bước phát triển của xã hội đều gắn với việc bảo đảm và thúc đẩy quyền con người.

Một người dân ở vùng cao có thể đăng ký khai sinh cho con ngay trên điện thoại. Một bệnh nhân ở huyện đảo được bác sĩ tuyến trung ương tư vấn khám chữa bệnh từ xa. Một doanh nghiệp nhỏ tiếp cận thị trường toàn cầu chỉ với một nền tảng số. Đó là những câu chuyện thực tế đang ngày càng quen thuộc ở Việt Nam.

Đây cũng không chỉ là câu chuyện của chuyển đổi số, của khoa học công nghệ hay cải cách hành chính, mà thực sự là những biểu hiện sinh động về quyền con người trong bối cảnh khoa học công nghệ đang phát triển từng giờ.

Khi những nguyên tắc hiến định trở thành hiện thực

Hiến pháp năm 2013 đặt nền móng khi lần đầu tiên dành riêng một chương về quyền con người và quyền, nghĩa vụ cơ bản của công dân. Giờ đây, các nguyên tắc hiến định đang chuyển thành những quy định cụ thể, phù hợp với bối cảnh phát triển mới của đất nước. Những quyền vốn được ghi nhận trên giấy đang từng bước được bảo đảm bằng các cơ chế pháp lý và công nghệ trong đời sống hằng ngày.

Những đạo luật mới về bảo vệ dữ liệu cá nhân, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số hay việc làm tuy điều chỉnh những lĩnh vực khác nhau nhưng đều có chung một điểm: đặt con người vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển.

Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường, đoàn luật sư Hà Nội, nhận định: Nếu như trước đây, quyền con người chủ yếu được nhìn nhận qua quyền sống, quyền tự do, quyền sở hữu, quyền được xét xử công bằng, quyền được học tập, quyền được chăm sóc sức khỏe…, thì nay, trong kỳ nguyên số, pháp luật Việt Nam tiếp tục mở rộng và được cụ thể hóa những quyền mới gắn với môi trường số.

Đó là quyền bảo vệ dữ liệu, quyền riêng tư, quyền tiếp cận thông tin, quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm và hình ảnh trên không gian mạng…. Đây là những quyền con người mới được pháp luật Việt Nam ghi nhận trong các văn bản gần đây.

Khi pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân, điều được bảo vệ không chỉ là thông tin trên môi trường số, mà còn là quyền riêng tư, sự an toàn và niềm tin của mỗi công dân. Khi pháp luật thúc đẩy trí tuệ nhân tạo và đổi mới sáng tạo, mục tiêu không chỉ là tăng trưởng kinh tế, mà còn mở rộng cơ hội học tập, sáng tạo và tiếp cận các dịch vụ chất lượng. Còn khi dịch vụ công được số hóa, điều được rút ngắn không chỉ là thời gian giải quyết thủ tục, mà còn là khoảng cách giữa người dân với chính quyền và cơ hội phát triển được chia sẻ công bằng hơn.

Nhìn rộng hơn, những thay đổi ấy cho thấy cách tiếp cận nhất quán của Việt Nam đối với quyền con người trong giai đoạn phát triển mới. Pháp luật không chỉ bảo vệ các quyền vốn có mà còn tạo điều kiện để mỗi người dân tiếp cận những cơ hội mới của thời đại. Mọi chính sách, từ tăng trưởng kinh tế, chuyển đổi số, phát triển khoa học công nghệ đến cải cách thể chế, đều hướng tới mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Tiến sĩ Prava Samantaray, nhà nghiên cứu và học giả Ấn Độ, cho rằng: Chênh lệch xã hội và khoảng cách giàu nghèo xảy ra khi kết quả của sự phát triển quốc gia chỉ thuộc về một số bộ phận của xã hội. Nói một cách khác, nếu sự tăng trưởng và phát triển của một quốc gia chỉ một bộ phận nhỏ được hưởng thụ thành quả, còn đa số người dân vẫn bị bỏ quên thì sẽ tạo ra sự chênh lệch và khoảng cách xã hội. Nhưng ở Việt Nam thì khác, chính sách của Việt Nam, con người luôn là trung tâm. Trên thực tế, quá trình phát triển của Việt Nam có sự tham gia của tất cả mọi người.

Pháp luật là nền tảng để phát triển con người

Sự phát triển của khoa học công nghệ cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với hành lang pháp lý về quyền con người. Bên cạnh việc bảo đảm các quyền mới, pháp luật cũng xác lập những chuẩn mực mới về đạo đức và trách nhiệm trong không gian số, nơi quyền tự do biểu đạt luôn đi cùng trách nhiệm trong phát ngôn, ứng xử; quyền tiếp cận thông tin luôn phải gắn với việc tôn trọng sự thật.

Do đó, pháp luật không chỉ bảo đảm các quyền đã được ghi nhận, mà còn tạo điều kiện để mỗi người dân tự tin, chủ động bước vào kỷ nguyên số với kiến thức pháp luật và những cơ hội được bảo vệ tốt hơn.

Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường cho biết thêm: Trên thực tế, một đạo luật chỉ có thể có ý nghĩa khi người dân biết được quyền của mình và có khả năng tiếp cận được các thiết chế để bảo vệ quyền đó. Trong kỷ nguyên số, thước đo quan trọng nhất của một nền pháp quyền không chỉ là có bao nhiêu quy định bảo vệ quyền con người, mà còn là khi mỗi công dân có được sống an toàn, có được tôn trọng, có được bảo vệ về dữ liệu và có cơ hội để tiếp cận tri thức, công nghệ, dịch vụ công và các thành quả của sự phát triển hay không.

Đảng và Nhà nước luôn quan tâm và có định hướng cụ thể, từ chính sách, hoàn thiện pháp luật, tuyên truyền pháp luật, tổ chức thực hiện pháp luật, hướng đến phục vụ nhân dân và lấy kết quả phục vụ nhân dân là thước đo cho sự phát triển của xã hội.

Một nền pháp quyền hiện đại không chỉ được đánh giá qua số lượng các quy định bảo vệ quyền con người, mà quan trọng hơn là ở khả năng đưa những quy định ấy đi vào cuộc sống. Khi người dân được tiếp cận dịch vụ công thuận tiện hơn, dữ liệu cá nhân được bảo vệ tốt hơn, cơ hội học tập, sáng tạo và phát triển được mở rộng hơn, thì quyền con người không còn chỉ hiện diện trong các văn bản pháp luật mà đã trở thành những giá trị có thể cảm nhận trong đời sống hằng ngày.

Đó cũng chính là ý nghĩa của quá trình hoàn thiện pháp luật ở Việt Nam hiện nay, nơi mọi chính sách đều hướng tới con người, vì con người và tạo điều kiện để mỗi người phát huy tốt nhất tiềm năng của mình.