Sông Hồng gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của Hà Nội, mang giá trị lớn về cảnh quan, sinh thái và văn hóa. Không gian hai bên sôngđược xác định là một phần quan trọng trong định hướng phát triển đô thị Thủ đô.

Trong quá trình nghiên cứu, điều chỉnh Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5.000 để phục vụ Dự án đầu tư Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, thành phố Hà Nội tiếp tục lấy ý kiến nhân dân và tham vấn các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý. Bên cạnh việc bảo tồn làng xóm, di tích, làng nghề và phương án tái định cư, bài toán bảo đảm sinh kế, ổn định cuộc sống cho người dân ven sông cũng nhận được sự quan tâm đặc biệt.

Không gian sinh thái phải là nền tảng phát triển

KTS. Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, cho rằng, định hướng phát triển khu vực sông Hồng cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa phát triển đô thị, bảo vệ hệ sinh thái và bảo đảm an toàn cho người dân.

Sông Hồnglà một dòng chảy tự nhiêngóp phần hình thành vùng quần cư rộng lớn ở đồng bằng sông Hồng và sông Thái Bình. Qua nhiều thế hệ, dòng sông gắn với sản xuất nông nghiệp, đời sống, cảnh quan và văn hóa của người dân. Với Hà Nội, đây là không gian có mối liên hệ mật thiết với quá trình hình thành và phát triển của đô thị.

Trong tầm nhìn 100 năm, vai trò của sông Hồng đã được xác định rõ trong Nghị quyết 02 của Bộ Chính trị. Quan điểm lấy con người làm trung tâm, đồng thời bảo lưu hệ sinh thái văn hóa của sông Hồng được đặt trong mối liên kết với sông Đuống, sông Đáy, sông Nhuệ, sông Tích, sông Tô Lịch và rừng núi Ba Vì, tạo thành trục xương sống cảnh quan của Thủ đô.

“Đây cũng là cơ sở để hướng tới một mô hình phát triển bền vững, trong đó yêu cầu bảo đảm an toàn trước thiên tai phải được đặt song song với mục tiêu phát triển đô thị. Thực tế cho thấy sông Hồng tiềm ẩn những rủi ro lớn trong mùa lũ. Những trận lũ lớn từng gây nguy hiểm cho người dân và tài sản trên diện rộng. Gần đây, tác động của cơn bão Yagi tiếp tục cho thấy những thách thức đối với Hà Nội, dù mức độ ảnh hưởng vẫn chưa thể so sánh với trận lũ năm 1971”, ông Trần Huy Ánh nhấn mạnh.

Cũng theo ông Ánh, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, thách thức đối với dòng sông không chỉ là lũ lụt mà còn bao gồm khô hạn và vấn đề nguồn nước. Vì vậy, khả năng thoát nước nhanh trong mùa lũ và giữ nước trong mùa khô cần được tính toán ngay từ khâu quy hoạch.

Việt Nam đã có Luật Đê điều và hai quy hoạch liên quan đến đê điều, phòng, chống thiên tai là quy hoạch 257 và 429. Những quy hoạch này đặt ra yêu cầu phát triển đô thị, kinh tế, văn hóa, lịch sử và sinh kế phải gắn với bảo đảm an toàn đê điều, phòng, chống thiên tai, đồng thời xác định các khu vực định cư an toàn và không an toàn.

Phát triển cảnh quan nhưng không đánh đổi không gian sống

Từ yêu cầu bảo đảm an toàn, vấn đề tiếp theo được đặt ra là làm thế nào để quá trình chỉnh trang, phát triển hạ tầng ven sông mang lại lợi ích cho cộng đồng đang sinh sống tại đây.

KTS Trần Huy Ánh cho rằng, Nghị quyết 02 đã xác định rõ mục tiêu xây dựng và phát triển Thủ đô văn hiến, văn minh, hiện đại, hạnh phúc, lấy con người làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực phát triển. Cùng với đó, việc duy trì và phát triển hành lang sinh thái văn hóa sông Hồng, sông Đuống, sông Đáy, sông Nhuệ, sông Tô Lịch và rừng núi Ba Vì được xác định là khung sinh thái nền tảng cho cấu trúc đô thị.

Từ cách tiếp cận này, người dân ven sông cần được bảo đảm không gian sống an toàn, ổn định, sinh kế và an sinh tốt hơn. Lợi ích không chỉ dành cho 0,3 triệu cư dân tại chỗ mà còn mở rộng tới hàng triệu người dân Thủ đô và 30 triệu cư dân đồng bằng sông Hồng, sông Thái Bình. Không gian ven sông không chỉ dành cho hạ tầng, mà còn là hành lang thoát lũ, bảo tồn hệ sinh thái, trữ nước mùa khô và cảnh quan công cộng.

Tháng 7/2026, Ban Thường vụ Thành ủy yêu cầu đầu tư cảnh quan sông Hồng phải bảo đảm an toàn phòng chống lũ, ổn định đê điều, không làm giảm hành lang và không gian thoát lũ đã được phê duyệt.

KTS Trần Huy Ánh cho biết, hai quy hoạch 257 và 429 đến nay chưa có quy hoạch nào thay thế, do đó đây vẫn là những căn cứ quan trọng trong quá trình nghiên cứu. Việc tổ chức không gian, bố trí công trình phải được tính toán trên cơ sở khoa học và thực tiễn, bảo đảm thích ứng với biến đổi khí hậu, vận hành lâu dài, an toàn và bền vững.

“Kế hoạch 331 tháng 8/2026 về thực hiện quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm cũng xác định sông Hồng theo hướng trở thành trục xương sống cảnh quan, hành lang sinh thái, trung tâm văn hóa, dịch vụ và biểu tượng của Thủ đô. Những định hướng này đặt ra yêu cầu phát triển không thể tách rời yếu tố sinh thái, an toàn dòng sông và sự ổn định của cộng đồng cư dân ven sông”, ông Ánh chia sẻ.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, phát triển không gian ven sông có thể làm tăng giá trị bất động sản,tiềm ẩn nguy cơ thương mại hóa, hạn chế người dân tiếp cận không gian công cộng.

Ông Ánh dẫn trường hợp sông Hán ở Seoul (Hàn Quốc), nơi thành phố từ năm 2024 triển khai chương trình “Phục hưng sông Hán 2.0” đến năm 2040, từng bước dỡ bỏ bê tông, đường giao thông để khôi phục thủy sinh, bãi lầy và cảnh quan tự nhiên. Seoul cũng từng dỡ bỏ tuyến đường cao tốc hai tầng, khôi phục dòng Thanh Khê Xuyên. Những kinh nghiệm này cho thấy việc trả lại không gian tự nhiên cho cộng đồng có thể tạo ra giá trị không chỉ về môi trường mà còn về gắn kết xã hội và khả năng thích ứng của đô thị trước các thách thức dài hạn.

Giá trị kinh tế phải đi cùng công bằng lợi ích

Ở góc độ kinh tế, TS. Nguyễn Minh Phong, nguyên Trưởng phòng Nghiên cứu kinh tế, Viện Nghiên cứu Phát triển kinh tế xã hội Hà Nội, nhận định, dự án đất đai dọc trục sông Hồng là một trong những dự án lớn nhất của Hà Nội cũng như cả nước, có khả năng tạo ra thay đổi đáng kể về cảnh quan và không gian đô thị.

Nếu được triển khai phù hợp, dự án không chỉ phục vụ mục tiêu thoát lũ, thích ứng biến đổi khí hậu mà còn mở rộng dư địa phát triển kinh tế, tạo thêm nguồn lực và không gian cho Thủ đô. Các quỹ đất và không gian kinh tế mới, bao gồm khu vực bãi sông và trong đê, có thể tạo điều kiện phát triển dịch vụ, nhất là du lịch, kinh tế đêm và các dịch vụ chất lượng cao. Quỹ đất mới cũng có thể phục vụ các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội khác.

Cùng với đó, việc cải tạo cảnh quan và hệ sinh thái có thể tạo chuyển biến về diện mạo đô thị, thu hút thêm đầu tư xã hội, gồm đầu tư công, doanh nghiệp và người dân. Qua đó, dự án được kỳ vọng tạo thêm việc làm, nguồn thu ngân sách và động lực phát triển kinh tế cho Thủ đô cũng như cả nước.

Tuy nhiên, giá trị kinh tế chỉ có ý nghĩa khi lợi ích từ quá trình phát triển được phân bổ hợp lý. Đối với những người dân đang sinh sống, sản xuất tại khu vực ven sông, vấn đề quan trọng là không để gia tăng giá trị đất đai đồng nghĩa với việc họ phải chịu thêm áp lực di dời và mất sinh kế.

TS. Nguyễn Minh Phong cho rằng: “Tái định cư tại chỗ là một trong những yêu cầu quan trọng, giúp người dân duy trì môi trường sống quen thuộc và giảm chi phí chuyển đổi sinh kế. Cùng với đó, cần tạo điều kiện để các hộ dân tiếp cận những không gian kinh tế mới, tham gia các hoạt động dịch vụ, làm việc tại các dự án hoặc đáp ứng nhu cầu của địa phương”.

Phát triển du lịch, dịch vụ và các hoạt động kinh tế mới có thể giúp người dân duy trì, chuyển đổi sinh kế tại chỗ. Vì vậy, chính sách đền bù cần tính đủ giá trị đất đai, diện tích và chi phí hỗ trợ di dời.

Theo TS. Nguyễn Minh Phong, với các trường hợp phải di dời, cần bảo đảm không chỉ chỗ ở mà cả sinh kế lâu dài. Đây là yêu cầu quan trọng trong xây dựng Thủ đô nhân văn, đáng sống theo Nghị quyết 15 của Bộ Chính trị. Quy hoạch trục sông Hồng và dự án mở rộng Quốc lộ 1A là hai dự án lớn, mỗi dự án có giá trị xấp xỉ tỷ USD, liên quan đến việc di dời nhiều người dân, trong đó có khu vực ven sông Hồng và tuyến Quốc lộ 1A dài 31,6 km.

Giá đất, bất động sản của người dân phải di dời cần được xác định sát thị trường. Nếu bồi thường không đủ mua chỗ ở mới, người dân có thể phải gánh thêm chi phí, nhất là những hộ đang thế chấp đất vay vốn.

TS. Nguyễn Minh Phong cũng lưu ý chênh lệch giữa tiền đền bù và giá bất động sản sau đầu tư.

Cần công khai, minh bạch giá đất, mức bồi thường và phân bổ lợi ích; tránh để chênh lệch quá lớn giữa giá thu hồi và giá bất động sản sau đầu tư gây thiệt cho cộng đồng. TS. Nguyễn Minh Phong đề xuất Hà Nội thống nhất giá đền bù với các vị trí tương đồng trong cùng phường, xã, đồng thời đưa mức bồi thường sát giá thị trường. Nếu chỉ bằng 1/3 giá thị trường, người dân sẽ khó tái định cư và chuyển đổi sinh kế.

“Đây không chỉ là câu chuyện về giá đất mà còn liên quan trực tiếp đến chi phí xã hội, khả năng ổn định cuộc sống và sự bền vững của cả dự án. Khi người dân được bảo đảm chỗ ở, sinh kế và quyền tiếp cận các giá trị mới hình thành từ quá trình phát triển, mục tiêu xây dựng một đô thị hiện đại ven sông mới có thể song hành với yêu cầu phát triển bền vững”, TS. Nguyễn Minh Phong nhấn mạnh.