Sắp có cơ chế phối hợp xử lý ô nhiễm không khí giữa các tỉnh

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang trình Thủ tướng Chính phủ xem xét thành lập Ban chỉ đạo quốc gia về khắc phục ô nhiễm không khí. Đây là một trong những nhiệm vụ được triển khai nhằm thực hiện mục tiêu cải thiện chất lượng không khí giai đoạn 2026-2030, trong đó phấn đấu 80% số ngày trong năm có chỉ số chất lượng không khí (AQI) ở mức tốt và trung bình tại các đô thị đặc biệt.

Ông Lê Hoài Nam, Phó Cục trưởng Cục Môi trườngcho biết, sau khi Ban Chấp hành Trung ương ban hành Kết luận 75-KL/TW, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 208/NQ-CP. Chương trình hành động đặt nhiệm vụ tập trung giải quyết ô nhiễm không khí tại Hà Nội, TP HCM và các đô thị lớn.

Đáng chú ý, cùng với cơ chế chỉ đạo ở cấp quốc gia, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng Quy chế phối hợp và các biện pháp quản lý chất lượng môi trường không khí liên vùng, liên tỉnh đối với các tỉnh phía Bắc, dự kiến trình Thủ tướng trong tháng 10/2026.

Theo định hướng, quy chế sẽ tạo cơ chế phối hợp giữa các địa phương trong trường hợp AQI vượt 300 trên phạm vi liên vùng, liên tỉnh trong 3 ngày liên tục. Đây là điểm mới đáng chú ý trong cách tiếp cận quản lý ô nhiễm không khí, bởi tình trạng ô nhiễm có thể lan truyền qua nhiều địa phương và không dừng lại tại ranh giới hành chính.

Theo cơ quan quản lý môi trường, việc kiểm soát ô nhiễm không khí chỉ trong phạm vi từng tỉnh, thành phố có thể không đủ hiệu quả khi các nguồn phát thải và điều kiện khí tượng tác động trên phạm vi rộng. Vì vậy, bên cạnh trách nhiệm của từng địa phương, cần có cơ chế phối hợp giữa các tỉnh, thành phố trong cùng một vùng. Khi ô nhiễm không khí diễn biến nghiêm trọng trên diện rộng, các địa phương có thể cần chia sẻ dữ liệu quan trắc, phối hợp xác định nguồn phát thải và thống nhất các giải pháp kiểm soát.

Tại khu vực Vùng Thủ đô, Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình, Phú Thọ và Thái Nguyên đã ký Quy chế phối hợp Vùng Thủ đô trong quản lý môi trường, trong đó có nội dung phối hợp quản lý chất lượng không khí. Cơ chế liên vùng, liên tỉnh dự kiến được xây dựng sẽ góp phần mở rộng cách thức phối hợp này, hướng tới xử lý những đợt ô nhiễm không khí lan rộng thay vì chỉ ứng phó riêng lẻ tại từng địa phương.

Sửa Luật Bảo vệ môi trường, bổ sung quy định về vùng phát thải thấp

Quản lý chất lượng không khí cũng trở thành một nội dung quan trọng trong quá trình sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các nghị định, thông tư hướng dẫn. Dự thảo luật sửa đổi một số quy định về kiểm kê, đánh giá và dự báo chất lượng không khí, cũng như kế hoạch quản lý chất lượng không khí ở cấp quốc gia và cấp tỉnh.

Đáng chú ý, dự thảo bổ sung quy định về vùng phát thải thấp, gồm nguyên tắc, tiêu chí thiết lập, các biện pháp kiểm soát phát thải, thẩm quyền và trách nhiệm quản lý. Các biện pháp giám sát và hạn chế phát thải bụi từ hoạt động xây dựng cũng được đặt ra. Những quy định này được kỳ vọng tạo thêm cơ sở pháp lý để các đô thị kiểm soát những nguồn phát thải lớn, đặc biệt tại các khu vực thường xuyên có chất lượng không khí kém.

Một trong những yêu cầu then chốt để quản lý chất lượng không khí là xác định được nguồn phát thải và quy mô phát thải. Theo lãnh đạo Cục Môi trường, thời gian tới sẽ tiếp tục lập kế hoạch kiểm kê phát thải, hướng tới xây dựng cơ sở dữ liệu nguồn thải thống nhất. Cơ cấu và quy mô phát thải theo từng ngành, lĩnh vực sẽ được xác định để xây dựng lộ trình giảm phát thải bắt buộc. Nói cách khác, nếu kiểm kê giúp trả lời câu hỏi "ô nhiễm đến từ đâu", thì kiểm soát phát thải là bước tiếp theo để giảm lượng chất ô nhiễm phát sinh và phát tán ra môi trường.

Cùng với kiểm kê phát thải, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đặt mục tiêu xây dựng hệ thống dữ liệu về phát thải và chất lượng không khí theo thời gian thực, liên thông từ cơ sở, địa phương đến cơ quan quản lý ở Trung ương.

Hà Nội, TP.HCM chuẩn bị kiểm định khí thải xe máy

Trong lĩnh vực giao thông, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành quy chuẩn và lộ trình áp dụng khí thải đối với phương tiện đang lưu hành. Theo lộ trình, Hà Nội và TP HCM sẽ áp dụng các yêu cầu cao hơn về khí thải phương tiện. Hai thành phố đang triển khai cấp phép và thiết lập mạng lưới cơ sở kiểm định khí thải xe mô tô, xe gắn máy để chuẩn bị cho việc kiểm định khí thải từ ngày 1/7/2027.

Đây được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm giảm phát thải giao thông tại hai đô thị đặc biệt, nơi có mật độ phương tiện cơ giới lớn. Kiểm soát khí thải phương tiện cũng được đặt trong mối liên hệ với chất lượng nhiên liệu. Bộ Công Thương đang xây dựng lộ trình cung ứng và kiểm soát chất lượng nhiên liệu phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và lộ trình áp dụng quy chuẩn khí thải đối với phương tiện giao thông đường bộ. Lộ trình này được xây dựng trên cơ sở năng lực sản xuất và kế hoạch nâng cấp của hai nhà máy lọc dầu Dung Quất và Nghi Sơn.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, một trong những hướng được đặt ra là giảm tình trạng đốt hở phụ phẩm sau thu hoạch. Định hướng là hỗ trợ thu gom, phân loại, xử lý và tái sử dụng phụ phẩm, chất thải sinh khối; hỗ trợ vận chuyển, tiêu thụ và hình thành chuỗi giá trị tuần hoàn.

Mục tiêu lâu dài là tiến tới chấm dứt đốt hở phụ phẩm sau thu hoạch, qua đó giảm một nguồn phát thải gây ảnh hưởng đến chất lượng không khí. Trong lĩnh vực công nghiệp, các giải pháp hỗ trợ, khuyến khích doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ và chuyển đổi năng lượng được đặt ra nhằm giảm phát thải. Cùng với đó, khí thải công nghiệp tiếp tục được kiểm soát theo các quy chuẩn hiện hành.

Mở rộng quan trắc, dự báo chất lượng không khí

Để người dân có thể chủ động theo dõi diễn biến ô nhiễm không khí, Bộ Nông nghiệp và Môi trường định hướng tiếp tục đầu tư, mở rộng mạng lưới quan trắc chất lượng không khí. Mạng lưới trạm cảm biến chi phí thấp tại Hà Nội và các tỉnh lân cận cũng được định hướng phát triển.

Hệ thống cảnh báo, dự báo chất lượng không khí sẽ được nâng cấp nhằm tăng độ tin cậy và thời gian dự báo. Hiện thời gian dự báo được nêu ở mức 48 giờ. Các công nghệ mới như AI và IoT cũng sẽ được nghiên cứu, ứng dụng trong dự báo chất lượng không khí.

Một yêu cầu quan trọng khác là công khai dữ liệu quan trắc. Theo đó, thông tin chất lượng không khí không chỉ phục vụ cơ quan quản lý mà còn được cung cấp cho cộng đồng, giúp người dân chủ động bảo vệ sức khỏe.

Việc xây dựng cơ chế xử lý ô nhiễm không khí liên tỉnh, kiểm kê nguồn phát thải, kiểm soát khí thải giao thông, công nghiệp và nông nghiệp, cùng với mở rộng quan trắc và dự báo đều hướng tới mục tiêu cải thiện chất lượng không khí trong giai đoạn 2026-2030.

Mục tiêu đặt ra là 80% số ngày trong năm có AQI ở mức tốt và trung bình tại các đô thị đặc biệt. Trong bối cảnh ô nhiễm không khí có thể lan rộng vượt qua ranh giới hành chính, việc xây dựng cơ chế phối hợp giữa các tỉnh, thành phố được kỳ vọng giúp các địa phương chủ động hơn khi xuất hiện những đợt ô nhiễm nghiêm trọng.

Nếu được triển khai đồng bộ, từ xác định nguồn phát thải, kiểm soát khí thải đến quan trắc, cảnh báo và phối hợp liên tỉnh, các giải pháp này có thể tạo nền tảng cho việc quản lý chất lượng không khí theo vùng, thay vì chỉ xử lý riêng lẻ tại từng địa phương.