Nguyên nhân của nghịch lý

Theo các chuyên gia xã hội học và lao động - việc làm Nhật Bản, quan hệ giữa hai mặt của nghịch lý này khá là phức tạp, có nhiều yếu tố đan xen, tác động qua lại, trong đó có những yếu tố bổ trợ cho nhau và cả những yếu tố triệt tiêu lẫn nhau. Trong đó, nổi lên những yếu tố về tâm lý của người lao động và người sử dụng lao động, sự lo ngại của những người sống trong lòng một xã hội hiện đại với nhiều vất vả, lo toan, những tác động từ hiện trạng kinh tế Nhật Bản, ảnh hưởng từ sự dịch chuyển của lực lượng lao động từ những quốc gia khác, sự cạnh tranh mang tính nội bộ và cạnh tranh quốc tế trong thị trường lao động và cả sự phát triển vũ bão của khoa học – công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin – truyền thông (ICT), trí tuệ nhân tạo (AI) và tự động hóa…

Nói một cách dễ hiểu, nghịch lý này xuất hiện trong bối cảnh sức lao động thiếu hụt nghiêm trọng, khiến một bộ phận người lao động có kỹ năng cao trở nên có quyền lựa chọn cho mình một công việc tốt, với mức thu nhập cao, đồng thời cũng khiến người sử dụng lao động thận trọng hơn và phải đẩy mạnh ứng dụng khoa học – công nghệ để thay thế phần sức lao động thiếu hụt. Bên cạnh đó, sự có mặt của lực lượng lao động nước ngoài cũng khiến nghịch lý này thêm sâu sắc.

Theo báo cáomới nhất củaBộ Y tế và Lao động Nhật Bản, tính đến thời điểm cuối tháng 10/2025, số lao động nước ngoài đang làm việc tại nước này đã lên tới trên 2.571.000 người, tăng 11,7% so với năm 2024. Đặc điểm chung của lao động nước ngoài tại Nhật Bản là cần cù, chịu khó, chấp nhận “việc nặng, lương thấp”, không kén chọn. Với số lượng và đặc điểm này, lao động nước ngoài đã tạo ra sức cạnh tranh rất cao trên thị trường lao động Nhật Bản. Tác động của cách mạng khoa học – công nghệ cũng rất lớn, khi hàng loạt các công việc từ trước đến nay vốn do con người đảm nhiệm đã được thay thế bằng máy móc tự động và AI.

Tất cả những yếu tố này tạo ra một vòng luẩn quẩn cho Nhật Bản và vấn đề dần trở nên nghiêm trọng, thậm chí nghiêm trọng đến mức các chuyên gia phải lên tiếng cảnh báo cần có những giải pháp nhanh chóng để giải quyết thực trạng nêu trên, nếu không sẽ tiếp tục phát sinh thêm nhiều vấn đề liên quan khác, với những hệ lụy khó lường về an sinh xã hội.

Thực tế hiện nay không chỉ cho thấy cấu trúc thị trường lao động Nhật Bản đang trải qua quá trình chuyển đổi khó khăn mà còn bộc lộ những vấn đề nổi cộm của xã hội, khi thu nhập không đủ trang trải cuộc sống, lệch pha giữa cung - cầu lao động, phụ nữ thay vì chủ yếu đảm nhận công việc gia đình nay phải tham gia thị trường lao động, ngại sinh nở..., khiến cho vòng luẩn quẩn dân số già, suy giảm dân số ngày càng khó tháo gỡ. Thực trạng này đang ảnh hưởng rất nghiêm trọng đối với tất cả các lĩnh vực của Nhật Bản từ kinh tế, đến an ninh – quốc phòng và an sinh xã hội.

Những ảnh hưởng tiêu cực

Trong hơn 2 thập kỷ vừa qua, Chính phủ Nhật Bản qua các thời kỳ đều xác định đây là vấn đề rất nghiêm trọng. Tính nghiêm trọng cứ tăng dần theo thời gian. Trong bài phát biểu công bố chính sách mới sau khi nhậm chức hồi đầu tháng 10/2024, Thủ tướng tiền nhiệm Ishiba Shigheru đề cập vấn đề dân số giảm mạnh và đặt tên cho vấn đề là “tình trạng khẩn cấp tĩnh ở cấp độ quốc gia” và là “cuộc chiến tranh thầm lặng”. Theo giới quan sát, đây là định nghĩa hoàn toàn chính xác. Cho đến nay, đã xuất hiện nhiều vòng luẩn quẩn.

Ví dụ như việc tăng mức lương tối thiểu để giữ chân người lao động đã khiến nhiều doanh nghiệp phải giảm biên chế để tồn tại, dẫn tới thất nghiệp gia tăng. Việc tăng lương cũng khiến giá thành các sản phẩm bị đội lên, dẫn tới những cơn bão giá liên tục và những cơn bão giá này lại tạo ra vòng luẩn quẩn giữa giá – lương – tiền, thậm chí, gây áp lực lạm phát rất lớn, khiến đồng nội tệ của Nhật Bản nhảy múa với nhiều lần chạm đáy, bất chấp sự can thiệp từ phía Chính phủ và Ngân hàng trung ương Nhật Bản với quy mô hàng trăm tỷ USD. Đồng Yên mất giá lại khiến vật giá tăng cao và tạo ra không chỉ là những vòng luẩn quẩn, mà còn là những vòng xoáy trong an sinh và phúc lợi xã hội.

Chính phủ của Thủ tướng Takaichi cũng đang rất nỗ lực, nhưng các kết quả đều chưa thực sự sắc nét. Vấn đề giá cả leo thang là một minh chứng. Bất chấp mọi nỗ lực của Chính phủ, giá cả trên thị trường Nhật Bản không ngừng lập những đỉnh cao mới. Theo báo cáo vừa được công bố hôm 31/3, do công ty dữ liệu doanh nghiệp hàng đầu Nhật Bản Teikoku Data Bank (TDB) tập hợp từ 195 nhà sản xuất thực phẩm chủ yếu của nước này, trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 7/2026 sẽ có khoảng 5.729 mặt hàng thiết yếu lên giá với mức tăng trung bình 15%. Đáng chú ý là các mặt hàng bị tăng giá đều là sản phẩm thiết yếu như thực phẩm đã qua chế biến, đồ uống có cồn và không có cồn, thực phẩm nguyên liệu bao gồm cả dầu ăn... Cứ thế, các vòng luẩn quẩn ngày một luẩn quẩn hơn và cho đến nay, đây vẫn là bài toán chưa có lời giải.

Giải pháp mạnh những hiệu quả chưa rõ nét

Tất cả các Chính phủ gần đây của Nhật Bản đều áp dụng nhiều biện pháp mạnh nhằm giải quyết vấn đề. Bắt đầu từ tháng 10/2024, Nhật Bản đã tăng mức lương tối thiểu cho người lao động lên 1.050 Yên/giờ và hàng loạt địa phương áp dụng mức cao hơn khá nhiều so với quy định. Chính phủ của Thủ tướng Ishiba còn nhấn mạnh phương châm trước sau như một là “bảo vệ nền kinh tế và người dân Nhật Bản đến cùng”, đồng thời cam kết “tăng thu nhập của người dân cao hơn mức tăng của vật giá”, và cho biết, trong quãng thời gian còn lại trước khi bước vào năm 2030, sẽ nâng mức lương tối thiểu giờ từ 1.050 yên hiện nay lên 1.500 yên.

Bên cạnh đó còn là các bước nhằm cải thiện chế độ lao động như rút ngắn thời gian làm việc cho người lao động để phục vụ việc nuôi dạy trẻ em, áp dụng chế độ giãn cách thời gian làm việc để đảm bảo sức khỏe cho người lao động... Chính phủ Nhật Bản cũng nỗ lực để tạo một môi trường lành mạnh, công bằng, thân thiện cho người lao động, bao gồm cả những người làm việc tự do, đồng thời, tăng cường đầu tư cho con người, khuyến khích người dân nâng cao năng lực và tập trung nguồn lực để khuyến khích doanh nghiệp thúc đẩy số hóa, xây dựng môi trường số... góp phần tạo đà cho kinh tế cất cánh.

Liên quan đến lực lượng lao động nước ngoài,Chính phủ Nhật Bản khẳng định, lực lượng lao động nước ngoài là một nguồn lực quan trọng, không thể thiếu đối với công cuộc phát triển đất nước và chủ trươngkiến tạo một “xã hội cộng sinh an toàn” với người nước ngoài. Những đường lối này vẫn đang được Chính phủ hiện nay của Thủ tướng Takaichi Sanae theo đuổi với nhiều bước đi cụ thể. Song song với các biện pháp về lao động – việc làm nêu trên, còn có nhiều biện pháp mạnh tay nhằm giải quyết yếu tố thứ 3 trong quan hệ giá - lương - tiền. Đó việc ổn định giá trị đồng nội tệ, thậm chí bằng cả việc can thiệp trực tiếp vào thị trường để điều hành tỷ giá, với 2 lần bơm tiền vào thị trường trong giai đoạn từ tháng 4 đến tháng 7/2024, với tổng số tiền lên tới khoảng 102 tỷ USD.

Tuy nhiên, do quy luật khách quan của thị trường và những biến động của tình hình thế giới, trong đó có hàng rào thuế quan của Mỹ, chiến sự Iran - Trung Đông… những nỗ lực này vẫn chưa đem lại kết quả như mong muốn, và người Nhật vẫn phải chờ đợi với hy vọng “hết mưa là nắng hửng lên thôi”.