Tháng 6 vừa qua, một tàu vũ trụ không người lái của Trung Quốc, được giới phân tích quân sự Mỹ theo dõi, đã triển khai một vệ tinh nhỏ ở độ cao hàng trăm km so với Trái Đất, trong khu vực tập trung nhiều vệ tinh thương mại và quân sự. Theo công ty theo dõi không gian LeoLabs của Mỹ, vật thể này sau đó di chuyển quanh một vệ tinh khác của Trung Quốc trước khi trở lại khu vực gần tàu vũ trụ.

Hiện có rất ít thông tin về vệ tinh cũng như mục đích của nhiệm vụ. Mỹ cũng vận hành một tàu vũ trụ không người lái có tính bảo mật cao, hình dáng tương tự tàu con thoi cỡ nhỏ.

Theo Reuters, hai chương trình trên cho thấy những thay đổi nhanh chóng trong hoạt động quân sự ngoài không gian, khi Washington và Bắc Kinh đều chú trọng nâng cao năng lực trong lĩnh vực ngày càng có ý nghĩa đối với an ninh và quốc phòng.

Các tài liệu liên quan đến bằng sáng chế, thông báo mua sắm và nghiên cứu học thuật được Reuters xem xét cho thấy một số cơ sở nghiên cứu của Trung Quốc đang nghiên cứu nhiều công nghệ, trong đó có vệ tinh có khả năng tiếp cận các tàu vũ trụ khác và những giải pháp giúp kéo dài nguồn nhiên liệu phục vụ hoạt động trên quỹ đạo.

Tướng Chance Saltzman, Tư lệnh tác chiến Lực lượng Không gian Mỹ, hồi tháng 7 cho rằng Trung Quốc đang nhanh chóng phát triển các năng lực không gian, trong đó theo đánh giá của phía Mỹ có những hệ thống trên mặt đất và ngoài không gian có thể gây gián đoạn hoạt động của các phương tiện khác.

Vệ tinh từ lâu đã trở thành thành phần quan trọng trong chiến tranh hiện đại, điều được thể hiện qua các cuộc xung đột tại Ukraine và Trung Đông. Trong nhiều thập kỷ, vệ tinh đảm nhiệm các chức năng liên lạc, định vị và tình báo cho lực lượng quân sự trên mặt đất. Tuy nhiên, quân đội các nước ngày càng quan tâm đến khả năng cơ động và tương tác giữa các phương tiện trên quỹ đạo. Ngoài những phương thức như gây nhiễu hoặc sử dụng laser tác động đến cảm biến, một số công nghệ còn cho phép tàu vũ trụ tiếp cận hoặc bắt giữ tàu vũ trụ của đối phương.

Ông Everett Dolman, cựu giáo sư tại Trường Chỉ huy và Tham mưu Không quân Mỹ, cho rằng nếu năng lực không gian của Washington bị gián đoạn, nhiều hoạt động quân sự trên mặt đất, từ giám sát đến phòng thủ tên lửa, có thể bị ảnh hưởng đáng kể.

Mỹ tăng phối hợp với đồng minh trên quỹ đạo

Cuộc cạnh tranh diễn ra trong lúc không gian quanh Trái Đất ngày càng đông đúc. SpaceX hiện vận hành khoảng 11.000 vệ tinh Starlink, trong khi Trung Quốc cũng phát triển các mạng vệ tinh riêng. Chương trình phòng thủ tên lửa Vòm Vàng của Mỹ cũng đề cập khả năng triển khai các hệ thống đánh chặn trong không gian.

Washington đồng thời tăng cường phối hợp với các đồng minh. Theo công ty tình báo không gian Slingshot Aerospace, trong một hoạt động chung Mỹ - Anh hồi tháng 9/2025, lực lượng Mỹ đã điều khiển một vệ tinh quân sự cơ động tới gần vệ tinh Anh, vào thời điểm vệ tinh Shiyan 12-01 của Trung Quốc bay qua phía dưới, cách khoảng 83 km.

Một số chuyên gianhận định hoạt động này có thể nhằm thể hiện khả năng phối hợp giữa Mỹ và đồng minh. Đây được cho là nhiệm vụ chung đầu tiên trong không gian giữa hai thành viên liên minh tình báo “Ngũ Nhãn”. Bộ Tư lệnh Không gian Mỹ cho biết nhiệm vụ cho thấy khả năng phối hợp với đồng minh, trong khi Bộ Quốc phòng Anh nhấn mạnh vai trò ngày càng lớn của không gian đối với hoạt động quân sự.

Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết không nắm được chi tiết về hoạt động Mỹ - Anh, đồng thời khẳng định Bắc Kinh phản đối quân sự hóa và chạy đua vũ trang trong không gian, ủng hộ sử dụng không gian vì mục đích hòa bình. Tân Hoa xã trước đó cho biết Shiyan 12-01 thực hiện khảo sát môi trường không gian, còn tàu vũ trụ Trung Quốc được đề cập trong bài là phương tiện thử nghiệm phục vụ mục đích sử dụng không gian hòa bình.

Lực lượng Không gian Mỹ cũng cho biết tàu vũ trụ của nước này đang thực hiện nhiều hoạt động thử nghiệm khác nhau.

Cuộc đua phát triển năng lực tác chiến không gian

Tướng Stephen Whiting, Tư lệnh Bộ Chỉ huy Không gian Mỹ, nhiều lần nhấn mạnh vai trò của không gian đối với chiến tranh hiện đại. Theo ông, các đối thủ tiềm tàng đang phát triển những phương thức có thể hạn chế khả năng tiếp cận các hệ thống quan trọng của Mỹ và làm suy giảm hiệu quả hoạt động quân sự.

Ông Whiting cho rằng Washington cần chủ động hơn trong không gian, không chỉ bảo vệ các hệ thống của mình mà còn xây dựng khả năng ứng phó nếu xảy ra xung đột. Ông từng đề cập tới việc phát triển các phương tiện đánh chặn trên quỹ đạo và những hệ thống khác.

Các quan chức phương Tây cảnh báo về nhiều nguy cơ đối với vệ tinh, từ laser đặt trên mặt đất, thiết bị gây nhiễu điện tử và tấn công mạng đến tên lửa chống vệ tinh.

Mỹ, Trung Quốc và Nga đều vận hành các vệ tinh có khả năng cơ động, tiếp cận và quan sát tàu vũ trụ khác. Một số quan chức phương Tây cho rằng những công nghệ này về lý thuyết có thể được điều chỉnh cho mục đích quân sự. Mỹ cũng cáo buộc Nga phát triển năng lực chống vệ tinh liên quan đến một vệ tinh được thiết kế để mang vũ khí hạt nhân. Moscow bác bỏ cáo buộc đang phát triển loại vũ khí như vậy.

Tuy nhiên, một số chuyên gia lưu ý việc gây gián đoạn hoạt động vệ tinh từ mặt đất hiện vẫn dễ thực hiện hơn so với tiến hành hoạt động đối kháng trực tiếp giữa các phương tiện trên quỹ đạo.

Trong một lần hiếm hoi công khai năng lực của mình, Lực lượng Không gian Mỹ hồi tháng 6 thông báo đã đưa vào sử dụng một hệ thống tác chiến điện từ đặt trên mặt đất do L3Harris Technologies phát triển, được thiết kế để vô hiệu hóa hoặc gây gián đoạn hoạt động của vệ tinh đối phương.

Công nghệ cơ động và tiếp nhiên liệu trên quỹ đạo

Mỹ hiện vẫn giữ vị trí hàng đầu về năng lực không gian, trong khi Trung Quốc đang nhanh chóng gia tăng số lượng vệ tinh cũng như mức độ phức tạp của các nhiệm vụ.

Các vệ tinh Trung Quốc đã thực hiện những hoạt động cơ động đồng bộ ở khoảng cách gần mà giới chức Mỹ gọi là “không chiến” trên quỹ đạo. Tàu vũ trụ Trung Quốc cũng từng thể hiện khả năng tiếp cận một vệ tinh không còn hoạt động và đưa nó sang quỹ đạo khác. Những công nghệ như vậy có thể phục vụ nhiều mục đích dân sự, trong đó có bảo dưỡng hoặc xử lý vệ tinh hết thời hạn hoạt động.

Năm 2025, Trung Quốc đã thử nghiệm thành công tiếp nhiên liệu trên quỹ đạo. Công nghệ này có thể giúp kéo dài đáng kể thời gian hoạt động của vệ tinh vốn thường bị giới hạn bởi lượng nhiên liệu mang theo khi phóng.

Các tài liệu liên quan đến bằng sáng chế cho thấy một nhà sản xuất máy bay Trung Quốc đã tiếp nhận công nghệ cho phép vệ tinh tự động tính toán phương án cơ động tiết kiệm nhiên liệu khi tiếp cận một tàu vũ trụ khác.

Trong khi đó, một thông báo chuyển giao công nghệ của Đại học Công nghệ Quốc phòng Trung Quốc mô tả hệ thống có khả năng quản lý đồng thời hàng trăm vệ tinh cho các mục đích phòng vệ và vận hành. Các nhà nghiên cứu tại một trường đại học lớn khác của Trung Quốc có quan hệ với quân đội cũng nghiên cứu những phương án cho phép nhiều tàu vũ trụ phối hợp tiếp cận và sử dụng lưới để thu giữ mục tiêu.

Theo Reuters, những công nghệ như tiếp nhiên liệu, tiếp cận và di chuyển vệ tinh trên quỹ đạo cũng có thể phục vụ mục đích phi quân sự.

PLA Daily, cơ quan ngôn luận của quân đội Trung Quốc, từng nhấn mạnh năng lực hoạt động trong không gian có vai trò quan trọng đối với bảo vệ an ninh quốc gia và duy trì thế chủ động chiến lược.