Kinh doanh xăng dầu là lĩnh vực đặc biệt quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của DN và đời sống của người dân. Nghị định số 83/2014/NĐ-CP về kinh doanh xăng dầu đã được sửa đổi, bổ sung nhiều nội dung tại các Nghị định 95/2021/NĐ-CP, Nghị định 80/2023/NĐ-CP nhưng chưa được cập nhật, bổ sung để phù hợp với tình hình thực tiễn. Do đó, việc sửa đổi, hoàn thiện khung khổ pháp lý đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu là yêu cầu cần thiết.

Bán lẻ xăng dầu lỗ lũy kế lớn

Theo các đại diện cộng đồng DN bán lẻ xăng dầutại nhiều tỉnh, thành trong cả nước, từ khi ban hành Nghị Định 95/2021 đến nay, cộng đồng DN bán lẻ xăng dầu đã phải hoạt động trong tình trạng chiết khấu ở mức quá thấp kéo dài, thậm chí bằng 0 đồng. Trong khi đó, giá bán buôn nhiều thời điểm gần bằng hoặc bằng giá bán lẻ. Thực tế này đã khiến nguồn thu của các DN bán lẻ xăng dầu không đủ bù đắp chi phí vận hành thực tế nên đã lỗ lũy kế rất lớn, nhưng theo quy định, các DN vẫn buộc phải mở cửa bán hàng liên tục để phục vụ cho xã hội dù lỗ cũng phải bán.

Tình trạng này kéo dài quá lâu khiến nhiều DN bán lẻ xăng dầu mất vốn, âm vốn, nợ ngân hàng chồng chất, hiện nay có nhiều DN bán lẻ xăng dầu lỗ từ 4-5 tỷ đến hơn chục tỷ đồng, không có khả năng trả lãi ngân hàng nói gì đến kế hoạch trả gốc. Cùng đó cơ sở hạ tầng xuống cấp nghiêm trọng, DN không có tiền sửa chữa và suy kiệt tài chính nghiêm trọng sau nhiều năm cầm cự.

Phân tích về thực trạng này, TS. Giang Chấn Tây, Giám đốc Công ty TNHH MTV Bội Ngọc (Vĩnh Long) cho biết, điều khiến cộng đồng DN bán lẻ xăng dầu bức xúc nhất hiện nay là tình trạng không quy định giá bán buôn mà quy định giá bán lẻ. Việc này đã cho doanh nghiệp đầu mối quá nhiều đặc quyền, dẫn đến việc giá bán buôn gần bằng hoặc bằng giá bán lẻ.

Khi giá bán buôn bằng với giá bán lẻ do Nhà nước công bố, các DN bán lẻ xăng dầu không biết lấy gì để trang trải chi phí tiền điện nước, xăng dầu hao hụt, hóa đơn từng lần; chi phí duy trì hoạt động của cả vô hình và hữu hình, trả lương nhân viên, trả lãi vay ngân hàng. DN không thể tồn tại nếu mua vào và bán ra không còn phần chênh lệch hợp lý để vận hành, hoặc chiết khấu luôn dưới điểm hòa vốn kéo dài sẽ rất khó tồn tại.

“Trong cơ chế như vậy DN bán lẻ xăng dầu bị kẹt ở 2 đầu: Giá xăng dầu mua vào gần bằng với giá bán lẻ, nhưng giá xăng dầu bán ra lại theo quy định nên không thể tăng. Trong khi giá vốn bị đội lên cao hơn giá bán do mặt bằng giá và chi phí chung tăng, nhất là lương nhân công, lãi suất ngân hàng tăng liên tục, dẫn đến DN bán lẻ xăng dầu càng bán càng lỗ nhưng vẫn không được quyền quyết định giá bán hợp lý để tự bảo vệ mình. Điều này đi ngược với nguyên tắc cơ bản của kinh tế thị trường”, ông Giang Chấn Tây chỉ ra những bất cập.

Chiết khấu tối thiểu không dưới 7%

Một thực tế khác theo TS. Giang Chấn Tây đó là từ khi ban hành Nghị định 95/2021, mỗi khi giá xăng dầu thế giới có xu hướng tăng, nhiều doanh nghiệp đầu mối và thương nhân phân phối giảm chiết khấu bán xăng dầu xuống gần bằng 0 đồng, hạn chế bán ra, thậm chí thông báo thiếu hàng hoặc hết hàng để giữ hàng chờ Bộ Công thương điều chỉnh giá để hưởng chênh lệch giá. Ngược lại, khi giá xăng dầu có xu hướng giảm, chuẩn bị điều chỉnh giảm giá bán lẻ, các doanh nghiệp đầu mối hay thương nhân phân phối lại bán hàng ra mạnh, nâng chiết khấu lên gần bằng mức giảm, khiến DN bán lẻ xăng dầu vừa nhập hàng xong là bị lỗ ngay sau điều chỉnh.

“Gần như ở hướng nào các DN bán lẻ xăng dầu cũng rơi vào thế bị chèn ép, còn doanh nghiệp đầu mối luôn luôn nắm phần chủ động và có nhiều lợi thế hơn trong suốt chuỗi phân phối. Cơ chế vận hành này đã tồn tại suốt nhiều năm từ khi thực hiện Nghị định 95, khiến nhiều DN bán lẻ xăng dầu luôn ở trạng thái bị động, thua lỗ lũy kế, chịu áp lực chi phí lớn và đối mặt nguy cơ suy kiệt tài chính phải tính đến việc tuyên bố phá sản”, TS. Giang Chấn Tây nêu và cho biết, kể cả khi DN bán lẻ xăng dầu tuyên bố phá sản cũng không dễ, bởi kinh doanh xăng dầu không giống như mở một quán cà phê, muốn nghỉ là nghỉ, muốn sang bán lại cửa hàng là sang bán.

“Một cây xăng là cả tài sản lớn về đất đai tiền của, liên quan đến rất nhiều vấn đề, là chuyển mục đích đất đai, hầm âm bồn, hệ thống đường ống công nghệ, hệ thống điện chằng chịt, phần mềm điều khiển, PCCC, thủ tục giấy tờ thuộc loại phức tạp, kéo dài và khó khăn bậc nhất trong các ngành nghề hiện nay của Việt Nam”, TS. Giang Chấn Tây nói đồng thời kiến nghị Chính phủ sớm chuyển kinh doanh xăng dầu sang cơ chế thị trường thực sự, nhằm giúp cho các DN bán lẻ xăng dầu được tự quyết giá bán cạnh tranh theo thị trường khoảng 7%-8% trên giá bán buôn. Hoặc quy định mức chiết khấu tối thiểu không dưới 7% nếu bán theo giá quy định, để DN có thể tồn tại nếu nhà nước tiếp tục định giá, vì cơ chế hiện nay đã khiến các DN bán lẻ xăng dầu luôn ở thế bất lợi, không có khả năng tồn tại lâu dài.

Tại cuộc họp báo thường kỳ của Bộ Công Thương mới đây, bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) thừa nhận, Dự thảo Nghị định thay thế các Nghị định về kinh doanh xăng dầu được đánh giá là 1 nghị định khó và có tác động rộng đến đời sống kinh tế xã hội, cho nên Dự thảo Nghị định này đã 4 lần lấy ý kiến thành viên Chính phủ.

Lần gần đây nhất trong tháng 6, Bộ Công Thương cũng đã tiếp thu, hoàn thiện giải trình các ý kiến thành viên Chính phủ lần thứ tư và trình lại. Nội dung dự thảo lần này cũng đã tiếp thu chỉ đạo của Chính phủ, đó là hoàn thiện theo hướng cắt giảm thủ tục hành chính theo Nghị quyết 19; tái cơ cấu hệ thống phân phối, cắt giảm khâu trung gian và trao quyền cho DN quyết định giá xăng dầu.

“Ngày 24/6/2026, Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc cũng đã chủ trì cuộc họp rà soát hệ thống phân phối xăng dầu theo hướng giảm tối đa khâu trung gian. Sau cuộc họp này, Phó Thủ tướng có kết luận chỉ đạo, đề nghị Bộ Công Thương tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo trên cơ sở tiếp thu ý kiến của các thành viên, các Bộ, ngành cũng như các hiệp hội, DN để hoàn thiện báo cáo lại Thủ tướng Chính phủ trong tháng 7. Hiện nay, Dự thảo Nghị định đã hoàn thiện và đang xin ý kiến các Bộ, ngành trước khi xin ý kiến rộng rãi. Sau khi xin ý kiến rộng rãi, Bộ Công Thương dự định sẽ trình lại Thủ tướng Chính phủ trong tháng 7/2026”, bà Hiền cho biết.