Chi phí cao không chỉ nằm ở giá vận chuyển

Logistics ngày càng giữ vai trò quan trọng trong năng lực cạnh tranh khi Việt Nam hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt 930,1 tỷ USD. Trong 8 tháng năm 2026, con số này đạt 770,14 tỷ USD, tăng 28,7% so với cùng kỳ. Quy mô xuất nhập khẩu hàng hóa tăng nhanh kéo theo yêu cầu lớn hơn về vận chuyển, lưu kho, giao nhận và kết nối các phương thức vận tải.

Tại Hội nghị trao đổi giải pháp giảm chi phí logistics nhằm thúc đẩy xuất khẩu, ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Dệt may Việt Nam cho biết, chi phí logistics trong nước, từ nhà máy đến cảng, hiện chiếm khoảng 9-10% đối với hoạt động xuất nhập khẩu của ngành, trong khi biên lợi nhuận chỉ khoảng 3-5%.

Với những ngành có biên lợi nhuận thấp, đây là sức ép rất lớn. Khi chi phí logistics tăng, doanh nghiệp khó chuyển toàn bộ phần tăng thêm vào giá bán do phải cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Một nguyên nhân quan trọng nằm ở cơ cấu vận tải. Đường bộ vẫn đảm nhận phần lớn việc kết nối từ nhà máy, khu công nghiệp đến cảng biển, trung tâm logistics và cửa khẩu, trong khi đường sắt, đường thủy nội địa chưa phát huy tương xứng.

Hiện có khoảng 98% container qua hệ thống cảng Hải Phòng vẫn được vận chuyển bằng đường bộ. Khi lượng hàng qua cảng tiếp tục tăng, sự phụ thuộc này tạo thêm áp lực lên hạ tầng, nguy cơ ùn tắc và thời gian giao nhận.

Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương cho hay, cần cải thiện kết nối giữa các phương thức vận tải, tránh dồn quá nhiều hàng hóa vào đường bộ trong khi đường sắt và đường thủy chưa được khai thác hiệu quả.

Điểm nghẽn vì vậy không chỉ nằm ở giá cước mà còn ở cách tổ chức mạng lưới vận tải. Khi hàng hóa phải sử dụng phương thức có chi phí cao hơn hoặc trung chuyển qua nhiều khâu, chi phí cuối cùng sẽ tăng lên.

Nếu chỉ giảm một loại phí hoặc hạ cước vận tải, bài toán logistics khó được giải quyết căn bản. Chi phí cao là kết quả của nhiều mắt xích chưa kết nối hiệu quả, từ hạ tầng, phương thức vận tải đến công nghệ, dữ liệu và khả năng phối hợp giữa các doanh nghiệp.

Hiệu quả sử dụng phương tiện cũng là vấn đề cần xử lý. Khi xe, tàu không đầy tải hoặc phải chạy rỗng chiều về, chi phí cố định được phân bổ trên lượng hàng thấp hơn, làm tăng chi phí trên mỗi đơn vị hàng hóa. Do đó, cần tổ chức lại dòng hàng, chia sẻ năng lực vận tải và kết nối các doanh nghiệp có nhu cầu vận chuyển để giảm chi phí.

Chi phí logistics chiếm hơn mộtnửa lợi nhuận

Tại chương trình Cafe Doanh nhân HUBA lần thứ 90 với chủ đề "Chi phí logistics tăng cao: Doanh nghiệp cần làm gì?", ông Phan Minh Thông, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phúc Sinh cho biết, tăng trưởng của doanh nghiệp đang bị bào mòn bởi chi phí logistics. Thông thường doanh nghiệp chỉ chi khoảng 7-8 tỷ đồng cho cước tàu vận chuyển. Tuy nhiên, trong tháng vừa qua, chi phí cước tàu tăng lên 17 tỷ đồng. Cộng thêm khoảng 5 tỷ đồng phí logistics, cảng biển và các phụ phí khác, tổng chi phí lên tới 22 tỷ đồng, tương đương hơn một nửa lợi nhuận gộp 41 tỷ đồng của doanh nghiệp trong tháng.

Từ thực tế này, cần sử dụng đường sông, đường sắt và các phương thức vận tải khác có thể giảm áp lực cho đường bộ thông qua việc hình thành mạng lưới liên thông từ vùng sản xuất tới trung tâm logistics, cảng biển, cửa khẩu và thị trường.

Đây cũng là định hướng trong Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam thời kỳ 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2050. Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2035 đưa chi phí logistics so với GDP xuống tương đương 12-15%, tỷ lệ doanh nghiệp thuê ngoài dịch vụ logistics đạt 70-80% và 80% doanh nghiệp logistics sử dụng các giải pháp chuyển đổi số.

Hạ tầng vì vậy cần được nhìn theo hướng kết nối đa phương thức. Hàng hóa từ vùng sản xuất cần có nhiều lựa chọn để đến cảng biển, cửa khẩu hoặc trung tâm phân phối, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào xe tải. Khi đường bộ, đường sắt, đường thủy và cảng biển được kết nối đồng bộ, doanh nghiệp có thể lựa chọn phương án phù hợp hơn về chi phí và thời gian.

Cùng với hạ tầng, số hóa cũng là hướng giảm chi phí. Dữ liệu về đơn hàng, kho bãi, phương tiện, lịch tàu và tình trạng giao nhận nếu được kết nối sẽ giúp doanh nghiệp chủ động điều phối, giảm thời gian chờ và hạn chế vận chuyển rỗng. Chuyển đổi số đồng thời giúp minh bạch hơn các khoản chi phí phát sinh trong từng khâu.

Theo đại diện Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương, giảm chi phí logistics cần triển khai đồng thời nhiều nhóm giải pháp, trước hết là tổ chức lại vận tải theo hành lang và tăng kết nối đa phương thức. Cùng với đó là giảm thời gian, chi phí tại cảng biển, sân bay, cửa khẩu và kho thông qua đặt lịch, điều phối phương tiện, trao đổi dữ liệu trước khi hàng đến và công khai trạng thái xử lý.

Bài toán logistics vì thế không đơn thuần là giảm cước, mà còn là giảm thời gian chờ, phương tiện chạy rỗng, khâu trung gian và những điểm nghẽn trong kết nối vận tải. Khi xuất nhập khẩu tiếp tục tăng, đây sẽ là yếu tố tác động trực tiếp đến giá thành, biên lợi nhuận và sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt.