“Steve Jobs Việt Nam” và những tranh luận quanh môn Ngữ văn

Nhìn lại kỳ thi năm nay, tiếp nối năm đầu tiên triển khai theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, kỳ thi tiếp tục cho thấy rõ nét hành trình chuyển từ kiểm tra kiến thức sang đánh giá năng lực người học.

Ngay sau khi kết thúc môn Ngữ văn sáng 11/6, câu hỏi nghị luận xã hội “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?” đã nhanh chóng trở thành tâm điểm thảo luận trên mạng xã hội.

Nhiều ý kiến cho rằng đây là cách đặt vấn đề mang tính thời sự, gắn với bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy mạnh mẽ chuyển đổi số, khoa học công nghệ và phát triển kinh tế tri thức. Việc đưa những hình ảnh mang tính biểu tượng toàn cầu vào đề thi được xem là hướng tiếp cận mở, khuyến khích học sinh suy nghĩ về đổi mới sáng tạo và vai trò của con người trong thời đại mới.

Tuy nhiên, cũng có ý kiến băn khoăn về mức độ gần gũi của ngữ liệu, cho rằng những nhân vật như Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk có thể chưa thực sự quen thuộc với tất cả học sinh, đặc biệt ở những khu vực còn hạn chế điều kiện tiếp cận thông tin quốc tế.

Thầy Vũ Thanh Hòa (Trường THPT Thăng Long, Hà Nội) cho rằng môn Ngữ văn luôn là môn học tạo ra nhiều tranh luận sau mỗi kỳ thi bởi đặc trưng gắn với tư duy, cảm xúc và quan điểm cá nhân.Tuy nhiên, giáo dục cần bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu chung của chương trình và sự đa dạng về điều kiện, năng lực, hứng thú của học sinh. Một đề thi tốt nên tạo cơ hội để đa số học sinh có thể vận dụng hiểu biết, trải nghiệm của bản thân để suy nghĩ và trình bày quan điểm.

Bên cạnh đó, không phải học sinh nào cũng biết rõ Steve Jobs hay Mark Zuckerberg. Với những em ở vùng sâu, vùng xa, ít có điều kiện tiếp cận thông tin về công nghệ, kinh doanh toàn cầu hoặc có sở trường ở các lĩnh vực khác, việc hiểu sâu về những nhân vật này là không dễ dàng. Điều đó có thể khiến bài làm trở nên chung chung, an toàn và khó tạo ra những góc nhìn thực sự sắc sảo.

Tất nhiên, học sinh vẫn có thể đáp ứng được yêu cầu cơ bản của đề. Tuy nhiên, nếu lựa chọn những nhân vật, câu chuyện gần gũi hơn với bối cảnh Việt Nam và trải nghiệm của học sinh, đề thi sẽ tạo điều kiện để các em thể hiện tư duy, cảm xúc và chính kiến một cách tự nhiên, thuyết phục hơn.

Đổi mới đề thi - tăng vận dụng thực tiễn

Không chỉ môn Ngữ văn, kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 tiếp tục ghi nhận rõ xu hướng đổi mới ở nhiều môn học theo định hướng phát triển năng lực người học.

Ở môn Toán, cô Nguyễn Thị Hải Yến – Tổ trưởng chuyên môn Toán Trường THCS - THPT Phenikaa (Hà Nội)đánh giá đề thi được thiết kế theo hướng phân hóa rõ ràng, với các mức độ từ nhận biết, thông hiểu đến vận dụng và vận dụng cao, vừa đáp ứng mục tiêu xét tốt nghiệp vừa phục vụ tuyển sinh đại học.

Theo cô, điểm đáng chú ý là sự gia tăng các bài toán gắn với thực tiễn như trí tuệ nhân tạo trong y tế, năng lượng tái tạo, nông nghiệp hay tối ưu hóa kinh tế. Xu hướng này cho thấy sự chuyển dịch từ giải toán thuần túy sang đánh giá khả năng mô hình hóa và giải quyết vấn đề thực tế bằng công cụ toán học.

Về mức độ, phần lớn câu hỏi ở ngưỡng cơ bản, phù hợp mục tiêu tốt nghiệp; phần phân hóa tập trung ở dạng đúng – sai và trả lời ngắn, đặc biệt trong các nội dung hình học không gian, xác suất và bài toán tối ưu. Để đạt điểm cao, thí sinh cần khả năng phân tích dữ kiện và lựa chọn phương pháp giải phù hợp.

Ở môn Tiếng Anh, nhiều giáo viên nhận định đề thi tiếp tục xu hướng tăng cường năng lực đọc hiểu, với các đoạn văn dài hơn, yêu cầu thí sinh không chỉ nắm vững từ vựng, ngữ pháp mà còn phải suy luận và xử lý thông tin trong ngữ cảnh.

Trong khi đó, ở môn Ngữ văn, nhiều giáo viên cũng đánh giá đề thi năm nay tiếp tục kết hợp giữa các vấn đề thời sự như khoa học – công nghệ, trí tuệ nhân tạo, khát vọng phát triển đất nước với phần nghị luận văn học mang tính chiều sâu.

Thầy Võ Minh Nghĩa (Giáo viên Ngữ văn, Trường THPT Nguyễn Du, TP.HCM) nhận định đề thi đã thể hiện rõ định hướng đổi mới theo hướng mở và gắn với thực tiễn cuộc sống, giúp học sinh không chỉ học kiến thức mà còn biết vận dụng. Theo thầy Nghĩa, cấu trúc đề thi bảo đảm sự cân bằng giữa đổi mới và nền tảng kiến thức truyền thống, khi vừa có nghị luận xã hội gắn với đời sống, vừa có nghị luận văn học yêu cầu năng lực cảm thụ.

Đáng chú ý, ở môn Ngữ văn, điểm nhấn là việc tăng cường sử dụng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa. Điều này giúp học sinh tiếp cận đa dạng văn bản, rèn kỹ năng đọc hiểu, phân tích và tư duy phản biện thay vì học thuộc hay học văn mẫu.

Thầy Vũ Thanh Hòa cho rằng đây là bước chuyển quan trọng trong dạy và học Ngữ văn, khi việc mở rộng ngữ liệu giúp học sinh chuyển từ ghi nhớ máy móc sang năng lực xử lý thông tin và hình thành quan điểm cá nhân.

Đề thi mở, chấm thi mở, hướng tới đánh giá năng lực thực chất

Ghi nhận từ góc độ quản lý, Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Phạm Ngọc Thưởng khẳng định đề thi Ngữ văn năm nay có điểm mới quan trọng ở phần nghị luận xã hội, với câu hỏi “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?”. Đây là cách tiếp cận gợi mở, khuyến khích học sinh thể hiện quan điểm cá nhân, khả năng phản biện và sáng tạo.

Thứ trưởng nhấn mạnh: Đề mở thì đáp án cũng mở, thí sinh có thể bảo vệ quan điểm của mình, thậm chí phản biện lại đề bài nếu có lập luận chặt chẽ, có căn cứ. Đây là năng lực tư duy mà giáo dục hướng tới.

Về công tác chấm thi, Bộ GD-ĐT yêu cầu các địa phương thực hiện nghiêm túc, khách quan, công bằng; tăng cường kiểm tra, giám sát, báo cáo tiến độ thường xuyên. Các đoàn kiểm tra đột xuất cũng được triển khai nhằm bảo đảm tính minh bạch và phản ánh đúng năng lực thực tế của thí sinh.

Đặc biệt, Bộ nhấn mạnh yêu cầu công bằng giữa các vùng miền. Đề thi được xây dựng trên nền chương trình chung, bảo đảm học sinh ở mọi khu vực đều có thể tiếp cận. Sự khác biệt trong cách hiểu và cách làm bài được xem là yếu tố tự nhiên trong đánh giá năng lực.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 không chỉ khép lại một mùa thi, mà còn tiếp tục mở ra những tranh luận về cách dạy, cách học và cách đánh giá học sinh trong bối cảnh mới. Từ môn Ngữ văn với ngữ liệu ngoài sách giáo khoa, đến Toán và Tiếng Anh... tăng cường vận dụng, tất cả đều cho thấy một xu hướng rõ ràng: giáo dục phổ thông đang chuyển từ kiểm tra kiến thức sang đánh giá năng lực.

Những tranh luận quanh kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 vì thế không chỉ dừng lại ở một đề thi hay một môn học, mà phản ánh rõ hơn yêu cầu đổi mới căn bản trong dạy học và đánh giá: chuyển từ ghi nhớ kiến thức sang phát triển năng lực, tư duy và khả năng thích ứng của người học trong bối cảnh mới.