Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa ban hành Chương trình hành động về tăng cường kỷ cương, xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất trong giáo dục, áp dụng từ năm học 2026-2027. Đến năm 2030, 100% cơ quan quản lý, cơ sở giáo dục xây dựng môi trường “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật”. Để mục tiêu này không dừng ở khẩu hiệu, cần nhìn rõ những áp lực từ cơ chế đánh giá đối với nhà trường, giáo viên và học sinh.

TS. Vũ Thu Hương, chuyên gia giáo dục cho rằng, “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” cần được hiểu là sự thay đổi thực chất trong toàn bộ quá trình giáo dục, từ cách dạy, cách học đến kiểm tra, thi cử và đánh giá. Theo bà, trong nhiều năm, việc dạy và học chưa phải lúc nào cũng phản ánh đúng năng lực của học sinh, lâu dần hình thành một cách làm quen thuộc, tác động đến cả nhà trường, giáo viên, học sinh và phụ huynh.

Một nguyên nhân là thành tích học sinh được dùng để đánh giá giáo viên, tạo áp lực duy trì tỷ lệ học sinh giỏi, lên lớp và những kết quả đẹp. Từ đó, việc dạy có thể chuyển sang học tủ, luyện dạng bài để đạt điểm cao, thay vì chú trọng kiến thức và năng lực thực chất. Theo TS. Vũ Thu Hương, cách đánh giá này khiến việc học “trở nên không thật”, đồng thời tạo áp lực lan sang nhà trường và cấp quản lý.

Khi thành tích trở thành thước đo

Nếu chất lượng nhà trường được nhìn nhận chủ yếu qua kết quả học tập, danh hiệu hay tỷ lệ học sinh đạt thành tích cao, nhà trường cũng có thể tạo áp lực ngược đối với giáo viên. Khi đó, việc đánh giá đúng năng lực học sinh, kể cả thừa nhận một học sinh chưa đạt yêu cầu, có thể trở nên khó khăn.

Theo phân tích của chuyên gia Vũ Thu Hương, từng có những trường hợp giáo viên đề nghị học sinh chưa đủ năng lực ở lại lớp nhưng chịu sức ép để các em tiếp tục được lên lớp. Nếu tình trạng này kéo dài, khoảng cách giữa kết quả trên hồ sơ và năng lực thực tế của học sinh sẽ ngày càng lớn, dẫn đến tình trạng học sinh lên lớp nhưng chưa đáp ứng được yêu cầu kiến thức của cấp học.

Không chỉ cơ chế đánh giá trong nhà trường, tâm lý xã hội cũng góp phần duy trì vòng xoáy thành tích. Với nhiều phụ huynh, điểm số, danh hiệu hay giải thưởng vẫn được xem là dấu hiệu cho thấy con học tốt, trong khi thành tích học tập ở một số nơi còn có liên quan đến tuyển sinh. Điều này khiến học sinh và phụ huynh có thêm động lực chạy theo điểm số, chứng chỉ, giải thưởng và các kỳ thi.

“Từ đó, việc học thêm, luyện thi để đạt thành tích dễ trở thành mục tiêu, trong khi những năng lực khó đo bằng điểm số như khả năng tư duy, vận dụng kiến thức, giải quyết vấn đề, giao tiếp hay kỹ năng thực hành lại chưa được chú trọng tương xứng. Chúng ta đã đề cao điểm số chứ không phải những giá trị có thật”, TS. Vũ Thu Hương nhận định.

Ở góc độ rộng hơn, cách xã hội tiếp nhận và truyền thông về thành tích học tập cũng có thể tác động đến tâm lý này. Những câu chuyện về điểm số cao, đỗ vào trường danh tiếng hay đạt chứng chỉ ngoại ngữ với kết quả nổi bật nếu được nhấn mạnh quá mức có thể khiến phụ huynh, học sinh tiếp tục coi các con số đẹp là mục tiêu quan trọng của việc học. Trong khi đó, một nền giáo dục thực chất cần nhìn nhận kết quả học tập trong mối tương quan với năng lực và quá trình phát triển của người học, thay vì chỉ dựa vào những thành tích dễ đo đếm.

Đổi cách thi, cách đánh giá để phản ánh năng lực thật

Để “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” đi vào thực tế, đổi mới kiểm tra, thi cử là một khâu quan trọng. Theo TS. Vũ Thu Hương, việc đánh giá nếu chủ yếu dựa vào bài thi viết sẽ khó phản ánh đầy đủ kiến thức, kỹ năng và khả năng vận dụng của học sinh.

Vì vậy, cần đa dạng hóa phương thức kiểm tra, kết hợp giữa thi viết với vấn đáp, thực hành và xử lý tình huống. Nếu bài thi viết chủ yếu kiểm tra khả năng trình bày và ghi nhớ, hình thức vấn đáp có thể giúp kiểm chứng mức độ hiểu kiến thức, còn thực hành và giải quyết tình huống cho thấy khả năng vận dụng vào thực tế.

Việc thay đổi cách đánh giá cũng cần gắn với việc chấp nhận những kết quả không đẹp nhưng trung thực. Nếu một học sinh chưa đạt yêu cầu, kết quả đó cần được ghi nhận đúng để có biện pháp hỗ trợ, thay vì tìm cách nâng kết quả nhằm đáp ứng chỉ tiêu hoặc giữ thành tích của lớp, trường.

Từ yêu cầu này, TS. Vũ Thu Hương đề xuất tăng cường thanh tra, kiểm tra theo hướng thực chất, có thể tiến hành đột xuất và ngẫu nhiên. Theo bà, hoạt động này không nên chỉ dừng ở việc kiểm tra hồ sơ, sổ sách mà cần trực tiếp kiểm chứng kiến thức, kỹ năng và những gì học sinh thực sự được học.

Chẳng hạn, đoàn kiểm tra có thể trao đổi trực tiếp với học sinh để đánh giá cách giao tiếp, ứng xử, khả năng trình bày; kiểm tra kiến thức nền tảng hoặc yêu cầu thực hiện một nhiệm vụ cụ thể để xem các em có thực sự được trang bị kỹ năng hay không. Những kết quả này có thể được đối chiếu với đánh giá của nhà trường.

Nếu một học sinh được xếp loại xuất sắc nhưng lại không nắm được những kiến thức nền tảng của cấp học, sự chênh lệch đó cần được xem là dấu hiệu để kiểm tra lại chất lượng đánh giá. Khi đó, chất lượng nhà trường không chỉ được nhìn qua báo cáo thành tích mà còn qua kết quả kiểm chứng độc lập.

Cùng với kiến thức, các hoạt động giáo dục cũng cần được đánh giá thực chất. Thí nghiệm, thực hành, đọc sách, hoạt động thư viện, thể dục, mỹ thuật... không nên chỉ tồn tại trên kế hoạch hay hồ sơ mà cần được kiểm chứng qua việc học sinh có thực sự tham gia và đạt được kỹ năng tương ứng hay không.

Bên cạnh thanh tra, kiểm tra, việc thiết lập các kênh tiếp nhận phản ánh cũng cần được chú trọng. Phụ huynh cần có nơi phản ánh những dấu hiệu bất thường trong hoạt động giáo dục, trong đó có các vấn đề liên quan đến dạy thêm, học thêm. Quan trọng hơn, phản ánh phải được tiếp nhận, xác minh và xử lý minh bạch để tạo niềm tin và tăng trách nhiệm giải trình của các cơ sở giáo dục.

“Dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” vì thế không chỉ là câu chuyện của riêng giáo viên hay học sinh mà liên quan đến toàn bộ cơ chế vận hành và đánh giá trong giáo dục. Khi thành tích không còn là mục tiêu phải duy trì bằng mọi giá, những kết quả chưa cao nhưng phản ánh đúng năng lực người học sẽ có cơ hội được nhìn nhận bình thường.

“Đây cũng là điều kiện để nhà trường tập trung trở lại vào mục tiêu cốt lõi của giáo dục, giúp học sinh có kiến thức, kỹ năng và năng lực thực chất, thay vì tạo ra những con số đẹp trên giấy. Chỉ khi cách đánh giá thay đổi và những kết quả trung thực được tôn trọng, yêu cầu “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” mới có thể trở thành một phần thực chất của đời sống nhà trường”, TS. Vũ Thu Hương nhấn mạnh.