Đánh giá sai lầm của chính quyền Mỹ

Về chính trị, bất chấp áp lực rất lớn, Iran vẫn tiếp tục các cuộc tấn công trả đũa, giữ vững hệ thống chính trị, các thể chế nhà nước chủ chốt và cơ sở hạ tầng quân sự. Thực tế này cho thấy những dự đoán ban đầu của Mỹ có thể không chính xác và Washington thậm chí chưa tính đến một số yếu tố cơ bản giúp Iran duy trì khả năng phục hồi.

Khi tấn công vào nơi ở của Lãnh tụ tối cao Iran, ông Ayatollah Ali Khamenei, Mỹ cho rằng sẽ nhanh chóng làm sụp đổ bộ máy cầm quyền của quốc gia này, khiến Tehran suy yếu nghiêm trọng. Kịch bản này được cho là tương tự những gì đã xảy ra tại Iraq năm 2003, khi sự sụp đổ của chính quyền trung ương kéo theo sự tan rã nhanh chóng của các thể chế nhà nước và mở ra một giai đoạn khủng hoảng kéo dài. Tuy nhiên, các diễn biến tại Iran cho thấy một bức tranh khác.

Sau khi ông Ayatollah Ali Khamenei qua đời, Hội đồng Chuyên gia Iran – cơ quan thảo luận chịu trách nhiệm lựa chọn lãnh đạo tối cao, đã bổ nhiệm Mojtaba Khamenei, con trai của ông Ali Khamenei, làm lãnh đạo tối cao mới. Điều này đã giúp lấp đầy khoảng trống quyền lực, cho phép các thể chế nhà nước tiếp tục hoạt động, các cơ quan chính phủ chủ chốt duy trì chức năng và quá trình ra quyết định vẫn được thực hiện.

Iran khóa “van dầu” Hormuz

Liên quan đến vấn đề kinh tế, một số nhà phê bình cho rằng Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đánh giá sai khả năng của Iran trong việc kiểm soát Eo biển Hormuz, dẫn tới cú sốc giá năng lượng mà theo họ là “hoàn toàn có thể dự đoán trước”.

Việc Iran đóng cửa eo biển Hormuz – tuyến hàng hải rộng khoảng 3,21km, nơi khoảng 20% lượng dầu mỏ của thế giới được vận chuyển qua – đã khiến giá năng lượng tăng vọt kể từ khi xung đột bùng phát. Hôm 12/3, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho biết cuộc chiến tại Trung Đông đã gây ra cú sốc đối với thị trường dầu mỏ, thậm chí lớn hơn cả những biến động trong cuộc khủng hoảng năng lượng thập niên 1970.

Các chuyên gia lưu ý, việc Iran ngăn chặn tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz để đáp trả Mỹ không phải là điều bất ngờ.

“Có rất nhiều tính toán sai lầm ở đây”, Tiến sĩ Eric Heginbotham, chuyên gia của chương trình nghiên cứu an ninh tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), nhận định.

Cùng quan điểm, Giáo sư Elizabeth Saunders, chuyên gia chính sách đối ngoại tại Đại học Columbia, nhận định eo biển Hormuz dường như không phải là trọng tâm trong các kế hoạch và biện pháp giảm thiểu rủi ro của Washington.

Một báo cáo của Mỹ năm 2024 từng cảnh báo rằng một cuộc xung đột leo thang với Iran có thể “làm tăng đáng kể giá dầu toàn cầu”, đồng thời nêu rõ nguy cơ gián đoạn tại eo biển Hormuz.

“Ngay từ đầu, nguy cơ Iran đóng cửa eo biển Hormuz khiến nguồn cung năng lượng toàn cầu bị gián đoạn đã được dự báo. Tuy vậy, gần hai tuần sau khi chiến sự nổ ra, Mỹ dường như vẫn lúng túng trước diễn biến này và chưa có phản ứng rõ ràng”, ông Jake Sullivan, Cố vấn an ninh quốc gia dưới thời Tổng thống Joe Biden đánh giá.

Theo Giáo sư Heginbotham, Washington cũng chưa triển khai một lực lượng hải quân quy mô lớn tại khu vực, trong khi các tàu chiến hiện có chưa được thiết kế tối ưu để đối phó với mối đe dọa từ số lượng lớn phương tiện không người lái trên biển của Iran.

“Đây là một thách thức tương đối mới: các phương tiện tấn công giá rẻ nhưng có thể được triển khai với số lượng lên tới hàng nghìn chiếc”, ông Heginbotham nói.

Mở chiến dịch trên bộ?

Các nhà phân tích quân sự cho rằng để mở lại eo biển Hormuz, Mỹ có thể phải tiến hành một chiến dịch trên bộ nhằm vào các vị trí kiểm soát ven bờ của Iran. Kịch bản này tiềm ẩn nguy cơ thương vong cao hơn đáng kể đối với lực lượng Mỹ và các đồng minh. Cùng với việc giá năng lượng tăng mạnh, một chiến dịch như vậy nhiều khả năng sẽ không nhận được sự ủng hộ rộng rãi của cử tri Mỹ, đặc biệt khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11/2026 đang đến gần.

Đến nay, Tổng thống Donald Trump vẫn chưa quyết định thực hiện chiến dịch này, đồng thời cho rằng giá xăng dầu sẽ sớm hạ nhiệt.

“Thị trường đang giữ vững khá tốt. Tôi nghĩ chúng ta sẽ chịu tác động đôi chút, nhưng có thể ít hơn so với dự đoán, và chúng ta sẽ sớm trở lại đúng hướng. Giá cả đang giảm đáng kể. Giá dầu sẽ giảm”, ông Trump khẳng định. Một ngày sau đó, ông Trump cho biết việc ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân quan trọng hơn đối với ông so với việc kiểm soát giá dầu.

Các chuyên gia nhận định, xung đột càng kéo dài thì giá dầu càng có khả năng tiếp tục tăng. Ngân hàng đầu tư Goldman Sachs tuần trước cảnh báo, nếu việc phong tỏa eo biển kéo dài đến hết tháng, giá dầu – đặc biệt là các sản phẩm tinh chế – có thể vượt mức đỉnh từng ghi nhận vào các năm 2008 và 2022.

Giáo sư Elizabeth Saunders cho rằng việc tiếp tục gia tăng sức ép trong bối cảnh hiện nay là một lựa chọn rủi ro. “Thật khó hiểu khi nói rằng cần phải gây sức ép mạnh hơn nữa với Iran trong tình hình hình hiện tại”, bà nhận định.

Theo bà, dù với bất cứ nỗ lực nào, Tổng thống Trump cũng sẽ khó chấm dứt cuộc chiến theo điều kiện và thời gian mà ông mong muốn.

“Ông Trump đã mất quyền kiểm soát những đòn bẩy có thể giúp kết thúc cuộc chiến này theo khung thời gian của ông. Hiện ông không có những công cụ quân sự đủ hiệu quả để nhanh chóng buộc Iran mở lại eo biển”.