Phải nâng cấp năng lực doanh nghiệp

Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tỷ trọng đóng góp của khu vực FDI vào nền kinh tế Việt Nam liên tục gia tăng, nếu như giai đoạn 1988-1996 là 6% thì giai đoạn 1997-2005 là 13,5% và lên 18,6% trong giai đoạn 2006-2015; 21,3% đối với giai đoạn 2016-2020.... Những năm gần đây, tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam luôn đạt mức cao, đơn cử năm 2025, tổng kim ngạch xuất khẩu đạt trên 475 tỷ USD, trong đó khu vực FDI đóng góp khoảng 367,09 tỷ USD, tương đương 77,3%; khu vực kinh tế trong nước chỉ đạt 107,95 tỷ USD, chiếm 22,7% tổng kim ngạch xuất khẩu. Ông Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương nhận định, nền kinh tế Việt Nam đang bị phụ thuộc nhiều vào khu vực có vốn đầu tư nước ngoài.

“Tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam có kết nối tham gia chuỗi giá trị toàn cầu rất thấp, chỉ 18% - chủ yếu tập trung ở các doanh nghiệp lớn, chất lượng các nhà cung ứng nội địa được đánh giá là chưa cao. Việt Nam xếp hạng 105/137 quốc gia về số lượng nhà cung ứng nội địa và 116/137 quốc gia về chất lượng nhà cung ứng nội địa. Điều đó cho thấy ngành công nghiệp hỗ trợ còn yếu, mới đáp ứng được 10-15% nhu cầu trong nước. Tỷ lệ nội địa hóa ở các ngành nghề còn thấp, doanh nghiệp nội địa mới tham gia được vào các khâu trung gian, so với các quốc gia như Indonesia, Thái Lan, Ấn Độ... thì phần lớn là thấp hơn”, ông Hiển nói.

Năng lực nội tại của nền kinh tế chưa được cải thiện tương xứng. Hơn một triệu doanh nghiệp trong nước chủ yếu là doanh nghiệp nhỏ và vừa còn hạn chế về quy mô, năng lực, trình độ quản trị và chất lượng nhân lực nên khó tham gia vào chuỗi cung ứng ở phân khúc giá trị gia tăng cao. Trong khi đó, các tập đoàn đa quốc gia thường có sẵn hệ sinh thái nhà cung ứng để tối ưu chi phí, giảm rủi ro. Ông Phạm Xuân Hòe, nguyên Phó Viện trưởng Viện Chiến lược Ngân hàng cho rằng, doanh nghiệp nội địa phải trở thành đối tác của các tập đoàn, doanh nghiệp FDI. Đây chính là sự chuyển hóa tốt nhất nguồn lực “ngoại” thành “nội lực”.

“Phải nâng cấp năng lực sản xuất và công nghệ cho các doanh nghiệp nội địa, việc này rất cần sự hỗ trợ của Chính phủ, các Quỹ về vốn đầu tư, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, R&D... Nếu doanh nghiệp Việt không thể nâng cấp năng lực thì công nghiệp phụ trợ khó phát triển và khó tham gia sâu được vào chuỗi giá trị toàn cầu ở những phân khúc tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế”, ông Hòe phân tích.

Mặc dù tỷ lệ nội địa hóa còn thấp, liên kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước, chuyển giao công nghệ, nghiên cứu phát triển và đào tạo nhân lực chất lượng cao chưa đạt như kỳ vọng; nhiều dự án đầu tư nước ngoài chủ yếu vẫn là gia công, lắp ráp, thâm dụng đất đai, lao động phổ thông; tiêu chuẩn môi trường thấp, hoặc dựa nhiều vào ưu đãi, chưa tạo được năng lực mới cho nền kinh tế nhưng trong bối cảnh hiện nay FDI vẫn là một thành phần kinh tế quan trọng. Tình thế này đặt ra bài toán hóc búa cho Việt Nam là phải chọn lọc dòng vốn ngoại và làm thế nào để sử dụng hiệu quả nguồn lực đó nhằm“làm dầy” nội lực, nâng cao năng lực tự chủ, năng lực công nghệ và sức cạnh tranh.

Kiến tạo hệ sinh thái đầu tư nước ngoài

Nghị quyết 10 về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài nêu rõ: Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài là một bộ phận cấu thành không tách rời của nền kinh tế; là một động lực quan trọng trong phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế. Phát triển đồng bộ, thống nhất hệ sinh thái đầu tư nước ngoài gắn với chiến lược phát triển doanh nghiệp trong nước...

Theo ông Nguyễn Văn Toàn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Đầu tư nước ngoài (VAFIE), trong bối cảnh hiện nay, đầu tư nước ngoài được nhìn nhận là công cụ để kích thích nội lực phát triển.

“Để chuyển hóa vốn ngoại thành năng lực nội sinh, cần kiến tạo hệ sinh thái đầu tư nước ngoài đủ mạnh, dựa trên các trụ cột cơ bản đó là: thể chế, chính sách phải minh bạch, ổn định, dễ dự báo, dễ thực thi, tạo niềm tin để nhà đầu tư yên tâm gắn bó lâu dài. Cùng với phát triển hạ tầng giao thông, logistics, Việt Nam cần đầu tư đồng bộ hạ tầng số, hạ tầng xã hội như môi trường sống, giáo dục, y tế và nhà ở đáp ứng yêu cầu của đội ngũ chuyên gia quốc tế. Xây dựng bộ tiêu chí cụ thể để xác định thế nào là công nghệ cao, nhà đầu tư chiến lược hay dự án chất lượng cao. Bên cạnh đó, cần thay đổi tư duy về công nghệ, không nên chỉ kỳ vọng vào việc chuyển giao bởi công nghệ sẽ không tự nhiên mà được chuyển giao, Việt Nam phải chủ động mua công nghệ, hợp tác phát triển công nghệ và mạnh dạn áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox)”, ông Toàn nói.

Chặng đường tiếp theo đặt ra thách thức rất lớn đó là chuyển hóa nguồn vốn ngoại trong bốnthập kỷ qua thành nguồn lực để cùng với nội lực phát huy sức mạnh đểđưa nền kinh tế trở thành nước thu nhập cao.

Việt Nam không cạnh tranh bằng cách hạ thấp tiêu chuẩn hay đánh đổi môi trường, tài nguyên, an sinh và an ninh kinh tế lấy tăng trưởng trước mắt mà cạnh tranh bằng chất lượng thể chế, hạ tầng hiện đại, nhân lực chất lượng cao, chi phí tuân thủ thấp, dịch vụ công chuyên nghiệp và môi trường kinh doanh ổn định, có thể dự báo.