Việt Nam hiện đang có 17 hiệp định thương mại tự do (FTA) đang thực thi, kết nối với hơn 60 đối tác, bao phủ hơn 90% GDP toàn cầu, từng bước trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng quốc tế, đưa kim ngạch thương mại ngày càng tăng.

Tận dụng hiệp định thương mại tự do còn hạn chế

Với 3 FTA thế hệ mới gồm CPTPP, EVFTA,UKVFTA là những FTA có tiêu chuẩn cao, không chỉ dừng lại ở cắt giảm thuế quan, còn mở rộng sang các lĩnh vực như lao động, môi trường, quản trị DN, chuyển đổi số và thương mại bền vững, tạo ra không gian thị trường rộng lớn với mạng lưới đối tác đa dạng, trọng điểm.

FTA giữa Việt Nam vàLiên minh châu Âu(EVFTA) sau 6 năm có hiệu lực, tổng kim ngạch thương mại song phương giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EU) đã tăng thêm 383,8 tỷ USD. Con số này không chỉ phản ánh sự gia tăng về quy mô, còn cho thấy sự chuyển biến rõ nét về tốc độ và chiều sâu hội nhập.

Đặc biệt, giá trị thương mại của EVFTA thể hiện rõ qua mức độ tích cực từ các DN châu Âu hoạch định chiến lược hoạt động tại Việt Nam, khi có tới 55% DN châu Âu coi Việt Nam là trung tâm hoạt động cốt lõi hoặc địa bàn tăng trưởng trọng điểm. Việt Nam đã nâng tầm vị thế để trở thành nền tảng cạnh tranh cho chiến lược mở rộng dài hạn của DN châu Âu tại châu Á.

Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) Bruno Jaspaert đánh giá, khi các rào cản tiếp cận thị trường từng bước được tháo gỡ, dòng chảy thương mại được thúc đẩy mạnh mẽ, niềm tin của cộng đồng DN được củng cố, quan hệ kinh tế Việt Nam-EU ngày càng đi vào chiều sâu và thực chất. “EVFTA vì thế không chỉ mở rộng cánh cửa thị trường, còn góp phần đưa Việt Nam trở thành một mắt xích kinh tế ngày càng quan trọng của châu Âu tại châu Á”, ông Bruno Jaspaert khẳng định.

Tiềm năng của các FTA vẫn còn nhiều cơ hội khai mở nhìn từ dư địa thị trường xuất khẩu. Đánh giá của Bộ Công Thương cho thấy, hoạt động thương mại của DN Việt Nam vẫn tập trung chủ yếu ở ASEAN, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, EU và Mỹ. Trong khi đó, Trung Đông, châu Phi và Mỹ Latin vẫn chưa được khai thác tương xứng.

Ngoài ra, kết quả thực hiện các FTA của các địa phương cho thấy khoảng cách đáng kể về năng lực thực thi giữa các địa phương. Một số trung tâm kinh tế lớn có nhiều DN xuất khẩu như Hà Nội, TP.HCM, Quảng Ninh, Đà Nẵng chưa nằm ở nhóm dẫn đầu về năng lực thực thi; trong khi một số địa phương quy mô nhỏ hơn như Tuyên Quang, Vĩnh Long, Lai Châu lại tạo được điểm sáng trong tổ chức thực hiện. Điều đó cho thấy vấn đề cốt lõi, đó là FTA mở ra cùng một cơ hội, nhưng khả năng biến cơ hội thành kết quả phụ thuộc vào năng lực của từng địa phương và DN.

Khảo sát của Bộ Công Thương cũng cho thấy, trong các nhóm cam kết FTA, ưu đãi từ cắt giảm thuế quan và quy tắc xuất xứ được DN tận dụng nhiều nhất. Trong khi đó, mức độ tận dụng các cam kết còn lại thấp hơn đáng kể, như thuận lợi hóa thương mại, phòng vệ thương mại, sở hữu trí tuệ, lao động và môi trường. Cùng với đó, mức độ sẵn sàng trước những yêu cầu phức tạp của thị trường quốc tế như cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), quy định chống mất rừng của EU (EUDR) hay thẩm định chuỗi cung ứng... của DN còn hạn chế.

Nâng cao chất lượng thực thi

Lợi thế từ các FTA không tự chuyển hóa thành tăng trưởng, nếu thiếu năng lực tổ chức thực hiện và sự phối hợp hiệu quả giữa Trung ương, địa phương và cộng đồng DN, khi nhiệm vụ trọng tâm trong giai đoạn hiện nay phải là nâng cao chất lượng thực thi FTA. Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân nêu rõ, nếu trước đây trọng tâm là đàm phán, mở rộng mạng lưới FTA, hiện nay nhiệm vụ quan trọng là nâng cao chất lượng thực thi, chuyển hóa các cam kết quốc tế thành kết quả phát triển cụ thể của từng địa phương và DN. Muốn vậy, giải pháp cũng phải cao hơn.

Cụ thể ở tầm quốc gia, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, đơn giản hóa thủ tục, nâng chất lượng cung cấp thông tin và tăng khả năng dự báo chính sách. Các Bộ, ngành không chỉ phổ biến cam kết, phải giúp DN nhận diện sớm những thay đổi của thị trường, nhất là các tiêu chuẩn về xanh hóa, phát thải, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm chuỗi cung ứng.

Ở địa phương, FTA phải trở thành một cấu phần trong chiến lược phát triển kinh tế. Không thể có tình trạng DN tự tìm đường còn chính quyền chỉ cung cấp thông tin chung. Mỗi địa phương cần xác định những ngành hàng có lợi thế, thị trường mục tiêu và nhóm DN có khả năng bứt phá để xây dựng chính sách hỗ trợ có trọng tâm; đồng thời thúc đẩy vùng nguyên liệu, logistics, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và kết nối DN với các chuỗi cung ứng quốc tế.

Đối với cộng đồng DN, ngoài việc chuyển từ tư duy “xuất khẩu được” sang “xuất khẩu bền vững”, từ bán sản phẩm sang xây dựng thương hiệu, từ tham gia 1 đơn hàng sang tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, cần xác định hội nhập sẽ tạo sức ép và động lực để Việt Nam hoàn thiện thể chế, nâng chuẩn sản xuất, cải thiện môi trường kinh doanh và thích ứng với những chuẩn mực mới của thương mại toàn cầu.