Ủy ban Nobel Na Uy đã quyết định trao Giải Nobel Hòa bình năm 2026 cho thẩm phán Navanethem “Navi” Pillay, một phụ nữ Nam Phi gốc Ấn Độ, vì những nỗ lực của bà nhằm thúc đẩy hòa bình và luật pháp quốc tế.

Nhấn mạnh vai trò nền tảng của pháp luật quốc tế

Theo ban tổ chức giải thưởng, bà “Navi” Pillay được vinh danh vì đã thể hiện “lòng dũng cảm và sự chính trực phi thường trong việc tiên phong xây dựng một trật tự pháp lý toàn cầu toàn diện hơn” và đã đóng “vai trò then chốt trong việc đảm bảo truy tố các tội ác chiến tranh, tội ác chống lại loài người”.

Bà Navi Pillay được đánh giá là cam kết theo đuổi các nguyên tắc pháp lý phổ quát và lập trường đạo đức kiên định trong suốt sự nghiệp lâu dài của mình.

Sinh ra trong một gia đình gốc Ấn Độ (người Tamil) dưới chế độ phân biệt chủng tộc apartheid tại Durban, Nam Phi, bà Pillay đã trở thành một luật sư và người tiên phong trong lĩnh vực pháp lý, đấu tranh chống lại sự phân biệt đối xử, chia rẽ và loại trừ mang tính hệ thống sâu sắc. Có một sợi chỉ đỏ xuyên suốt sự nghiệp của bà, từ những ngày đầu bào chữa cho huyền thoại Nelson Mandela và những người khác đứng lên chống lại chế độ apartheid, cho đến vai trò thẩm phán trong các vụ án quốc tế quan trọng thời nay.

Người đoạt giải năm nay đã mở rộng đáng kể phạm vi và tầm ảnh hưởng của luật pháp quốc tế. Bà từng là thẩm phán tại Tòa án Tối cao Nam Phi, Tòa án Hình sự quốc tế về Rwanda và Tòa án Hình sự quốc tế. Bà từng giữ chức Cao ủy Nhân quyền Liên hợp quốc và gần đây nhất là Chủ tịch Ủy ban Điều tra quốc tế độc lập của Liên hợp quốc về các vùng lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng. Hiện nay, bà Navi Pillay là thẩm phán tại Tòa án Công lý quốc tế trong một vụ kiện về tội diệt chủng.

Trong các vụ án quốc tế mang tính lịch sử, bà đã chứng minh rằng các biện pháp pháp lý có thể giúp ngăn chặn hành vi chiến tranh và bạo lực. Bà Navi Pillay cũng góp phần củng cố các thể chế luật pháp quốc tế. Theo Ủy ban Nobel Na Uy, sự độc lập, chuyên môn và lòng kiên định đã đưa bà trở thành một trong những chuyên gia pháp lý quốc tế được kính trọng hàng đầu ngày nay.

Giải Nobel Hòa bình đầu tiên được trao cách đây 125 năm. Ngay từ thời điểm đó, Ủy ban Nobel Na Uy đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giải quyết xung đột thông qua luật pháp quốc tế - một chủ đề luôn giữ vai trò nổi bật trong suốt lịch sử của giải thưởng hòa bình này.

Phạm vi của luật pháp quốc tế đã được mở rộng sau Thế chiến II, đặc biệt là với sự ra đời các thể chế của Liên hợp quốc. Một nhận thức then chốt là nền hòa bình bền vững phải được xây dựng dựa trên các nguyên tắc pháp lý, chứ không phải dựa vào ý chí của kẻ mạnh hay thế cân bằng quyền lực mong manh. Các cơ chế pháp lý bổ sung đã được thiết lập trong những thập kỷ hậu chiến, và đà phát triển này càng được đẩy mạnh sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc.

Tuy nhiên, trật tự quốc tế dựa trên luật lệ chưa bao giờ hoàn hảo.Dẫu vậy, ngày càng nhiều xung đột được giải quyết thông qua ngoại giao, các hiệp ước và cơ chế pháp lý thay vì các biện pháp đe dọa, bạo lực hay chiến tranh. Cả giới lãnh đạo lẫn người dân đều đi đến cùng một kết luận: luật pháp quốc tế chính là nền tảng cho một thế giới hòa bình hơn.

Nhu cầu thiết yếu trên toàn cầu

Trong bối cảnh đối mặt với những thách thức mang tính sống còn - bao gồm tình trạng chiến tranh và xung đột diễn ra nhiều hơn bất kỳ thời điểm nào trong suốt một thời gian dài - luật pháp quốc tế không còn chỉ là yếu tố bổ trợ cho hòa bình và an ninh nữa mà đã trở thành một nhu cầu thiết yếu tuyệt đối.

Tuy nhiên, hệ thống luật pháp quốc tế đang chịu áp lực to lớn với ​​sự trỗi dậy của chính trị cường quyền, làm tổn hại các khuôn khổ pháp lý cũng như sự tôn trọng của toàn cầu đối với pháp luật và công lý. Bất cứ khi nào sức mạnh áp đảo lẽ phải thì sự ổn định, lòng tin và sự chung sống hòa bình đều bị tổn hại.

Khi trao Giải Nobel Hòa bình năm nay, Ủy ban Nobel Na Uy muốn nhắc nhở thế giới rằng thượng tôn pháp luật - ở cả cấp độ quốc gia và quốc tế - chính là nền tảng cho hệ thống mà chúng ta đã thiết lập nhằm đảm bảo hòa bình và giải quyết xung đột bằng các biện pháp phi bạo lực. Hòa bình cần phải đi đôi với công lý.

Bà Navi Pillay được Ủy ban Nobel Na Uy xem là mang lại niềm hy vọng cho các nạn nhân của bạo lực và xung đột. Trên mọi cương vị từng đảm nhiệm, bà luôn nhấn mạnh trách nhiệm của các cá nhân và quốc gia trong việc tuân thủ nguyên tắc thượng tôn pháp luật. Bà cũng góp phần xác định các chuẩn mực và nguyên tắc pháp lý quan trọng.

Bà Navanethem “Navi” Pillay sinh ngày 23/9/1941, tại Durban, Nam Phi. Bà được đào tạo bài bản về luật và sớm bắt đầu công việc bào chữa cho các nhà hoạt động đấu tranh chống lại chế độ phân biệt chủng tộc apartheid. Bà lớn lên trong một gia đình gốc Ấn Độ (người Tamil) tại Durban, Nam Phi, nơi bà thành lập văn phòng luật riêng vào năm 1967. Vào thập niên 1980, bà theo học tại Đại học Harvard và nhận bằng Tiến sĩ Khoa học pháp lý (S.J.D.) tại đây vào năm 1988.

Tiến sĩ Pillay được bổ nhiệm vào Tòa án Tối cao Nam Phi năm 1995. Bốn năm sau, bà trở thành thẩm phán kiêm Chủ tịch Tòa án Hình sự quốc tế về Rwanda (ICTR). Sau đó, bà được bổ nhiệm làm thẩm phán tại Tòa án Hình sự quốc tế (ICC).

Từ năm 2008 đến 2014, bà giữ chức Cao ủy Nhân quyền Liên hợp quốc (OHCHR). Navi Pillay cũng chủ trì Ủy ban Điều tra quốc tế độc lập của Liên hợp quốc về lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng từ năm 2021 đến 2025. Hồi năm 2019, bà trở thành thẩm phán lâm thời tại Tòa án Công lý quốc tế (ICJ) trong vụ kiện cáo buộc về tội ác diệt chủng tại một quốc gia châu Á.

Ủy ban Nobel Na Uy đánh giá cao vai trò của Navi Pillay như một động lực thúc đẩy sự phát triển của hệ thống pháp luật và trật tự quốc tế, đồng thời nhấn mạnh những phẩm chất của bà như nghiêm minh trong công tác tư pháp, chính trực cá nhân và dũng cảm.

Trong bối cảnh số lượng các cuộc chiến tranh và xung đột đang gia tăng, đồng thời các thẩm phán và thể chế luật pháp quốc tế đang phải đối mặt với những sự công kích mang tính chính trị, Ủy ban Nobel muốn nhắc nhở rằng khả năng giải quyết xung đột mà không cần dùng đến vũ lực hay bạo lực phụ thuộc vào chế độ pháp quyền quốc tế. Một hệ thống pháp luật quốc tế - nơi tội phạm chiến tranh phải chịu trách nhiệm và nạn nhân của các hành vi ngược đãi được chứng kiến sự thực thi công lý - chính là điều kiện tiên quyết để xây dựng một thế giới hòa bình.

Xem thêm:

>> Vì sao Saudi Arabia tái lâm chiến chống Houthi ở Yemen?

>> Giải mã phòng không Nga đánh chặn hiệu quả hàng loạt UAV Ukraine

>> Quân đội Mỹ sẽ phát trực tiếp vụ xử bắn tử tù thảm sát 13 binh sĩ