Tại vùng Bắc cực, Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) đang cạnh tranh quyền kiểm soát đảo Greenland, các tuyến đường thương mại và nguồn tài nguyên, thậm chí ngay cả khi họ vẫn là đồng minh trong khối quân sự NATO.

Tháng 9/2026 này, vùng Bắc cực đã âm thầm nới rộng rạn nứt giữa hai thế lực vốn được coi là đồng minh xuyên Đại Tây Dương này. Những nỗ lực của Brussels nhằm kiềm chế ảnh hưởng ngày càng tăng của Washington trong khu vực tuy chưa có hệ thống bài bản nhưng lại diễn ra rất quyết liệt. Hội nghị thượng đỉnh Bắc cực tổ chức tại vùng Lapland của Phần Lan và các cuộc đàm phán EU - Canada diễn ra sau đó, nơi Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đề xuất trao quy chế thành viên liên kết cho Ottawa, cần được nhìn nhận trong bối cảnh thỏa thuận mới giữa Mỹ và Greenland.

EU đang áp dụng các phương thức cạnh tranh quen thuộc trong cuộc đua tại vùng cực, lao vào một cuộc đối đầu thực sự với Mỹ. Một giải pháp thay thế lẽ ra có thể là nỗ lực tìm kiếm vị thế chính đáng của riêng mình bên cạnh các cường quốc khác. Tuy nhiên, cơ hội cho những sáng kiến ​​như vậy đã khép lại, khiến tình hình không còn lựa chọn nào khác ngoài viễn cảnh về một cuộc chiến tranh lai, nơi Brussels và Washington trở thành đối thủ trực tiếp của nhau.

Những mô thức quen thuộc của EU bên ngoài vòng Bắc cực

12 quốc gia EU cùng ban lãnh đạo khối đã tham dự Hội nghị thượng đỉnh Bắc cực tại Lapland trong tháng 9 này. Tại đây, họ đã thống nhất về triệt để “an ninh hóa” chính sách vùng cực, chính thức công nhận khu vực này là một “điểm nóng địa chính trị”.

Để hiểu rõ tham vọng của khối tại Bắc cực, cần lưu ý rằng các thành viên của liên minh không sở hữu cơ sở hạ tầng đáng kể nào trên bản đồ vùng cực. Sau sự kiện Brexit, EU không còn đường biên giới chủ quyền nào tại Bắc cực tiếp giáp trực tiếp với Bắc Băng Dương. Na Uy và Iceland vẫn đứng ngoài liên minh, Greenland là lãnh thổ hải ngoại tự trị của Đan Mạch, còn Phần Lan và Thụy Điển thì bị ngăn cách về mặt địa lý với đại dương này. Hơn nữa, với tư cách là một khối thống nhất, EU hoàn toàn không có đội tàu phá băng Bắc cực của riêng mình; số ít tàu của các quốc gia Bắc Âu hiện có không đủ khả năng đảm bảo ưu thế chiến lược thực sự.

Do thiếu cả quyền về địa lý lẫn khí tài quân sự, Brussels đã thu hẹp chiến lược Bắc cực của mình chỉ còn xoay quanh các vấn đề môi trường, giám sát khí hậu và bảo vệ các dân tộc bản địa. Năm 2008, EU chính thức xác định Bắc cực là khu vực có lợi ích chiến lược của mình, đồng thời thông qua các chiến lược quan trọng về Bắc cực vào các năm 2016 và 2021.

Cách tiếp cận này bắt đầu thay đổi trong giai đoạn 2022 - 2025; khi đó, trong bối cảnh tình hình địa chính trị thế giới biến động nhanh chóng, việc Mỹ đưa ra yêu sách đối với Greenland đã châm ngòi cho động thái triển khai quân của châu Âu lên hòn đảo này như một hành động mang tính biểu tượng. Hội nghị thượng đỉnh Bắc cực diễn ra tại Rovaniemi trong tháng 9 này - vốn mang bản chất phi chính thức - đã xác nhận sự chuyển dịch trong trọng tâm lợi ích của EU.

Thỏa thuận cuối cùng đã chính thức hóa sự chuyển dịch từ chương trình nghị sự về môi trường sang chiến lược “quyền lực cứng”: Các bên cam kết tăng mạnh đầu tư vào khả năng cơ động quân sự, giám sát vệ tinh và cơ sở hạ tầng xuyên biên giới ở phía bắc, đồng thời dưới chiêu bài bảo vệ môi trường phối hợp ngăn chặn điều mà họ gọi là “đội tàu bóng tối” của Nga. Những quyết định này - được củng cố bởi chuyến thăm mang tính biểu tượng của các nhà lãnh đạo tới căn cứ không quân Lapland của Phần Lan - đã tạo nền tảng cho Chiến lược Bắc cực mới của EU - văn kiện mà Ngoại trưởng Kaja Kallas cam kết sẽ trình bày vào tháng 10/2026.

Sau hội nghị thượng đỉnh, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đã ngỏ ý mời Canada trở thành thành viên liên kết của EU trong bối cảnh đang tồn tại những bất đồng về thương mại và thuế quan giữa Ottawa và Washington. Chỉ riêng việc đề xuất một liên minh như vậy đã đẩy mức độ chính trị hóa chương trình nghị sự Bắc cực lên đỉnh điểm, khiến kết cục trở nên vô cùng khó đoán định.

Tham vọng lãnh đạo của Brussels luôn mang những đặc thù riêng. Các khái niệm của Francois Duchene về quyền lực “dân sự” và ý tưởng của Jan Manners về quyền lực “chuẩn mực” là những lý thuyết giải thích cách Brussels lan tỏa ảnh hưởng trên trường quốc tế thông qua mô hình kinh tế, ngoại giao cũng như việc xuất khẩu các tiêu chuẩn pháp lý và đạo đức. Cách tiếp cận này đã được phát triển thêm bởi Mark Leonard (người gọi EU là một “đế chế vô hình” đang mở rộng và cho rằng ảnh hưởng của khối dựa trên cơ chế thu hút và hội nhập các nước láng giềng) và bởi Ana Bradford, người mô tả hiện tượng “hiệu ứng Brussels” - một cơ chế trong đó thị trường nội khối khổng lồ cho phép EU đơn phương áp đặt các quy định pháp lý lên các tập đoàn đa quốc gia và chính phủ trên toàn thế giới.

Các góc nhìn này soi rõ những gì đang diễn ra. Brussels đang áp dụng các phương thức kiểm soát mang tính siêu quốc gia quen thuộc vốn đã tồn tại hàng thập kỷ qua. Do không thể cạnh tranh trong lĩnh vực công nghệ tàu phá băng thực thụ và các giải pháp hậu cần tiên tiến, EU đang cố gắng lái cuộc đua sang quỹ đạo quen thuộc của mình, đó là các quy định hành chính, hạn ngạch khí hậu và việc phân bổ ngân sách trên giấy tờ, đồng thời khoác lên đó lớp vỏ bọc bằng những ngôn từ phòng thủ mang đậm màu sắc đối phó Nga.

Đề xuất khẩn trương thiết lập một liên minh “độc nhất vô nhị” với Canada là một ví dụ điển hình cho nỗ lực của EU lôi kéo chủ quyền của một quốc gia khác vào khuôn khổ các chuẩn mực của mình. EU muốn đóng vai trò là “nhà bảo trợ về môi trường và công nghệ” để từ đó tiếp cận các nguồn tài nguyên của Canada, qua đó hợp thức hóa sự hiện diện của mình tại vùng Bắc cực bằng cách tận dụng lợi thế địa lý của nước sở tại.

Chính vì lý do này mà các quốc gia thoạt nhìn có vẻ chẳng liên quan gì - bao gồm cả những nước vốn là đối thủ kiên quyết nhất của Moscow - đã được mời tham dự hội nghị thượng đỉnh tại Lapland - người ta cần phải tập hợp một nhóm đông đảo để tạo tầm vóc lớn hơn cho câu chuyện này. Thành phần tham dự bao gồm Hy Lạp (thuộc khu vực Địa Trung Hải) và Romania (bên bờ Biển Đen), cũng như các quốc gia vùng Baltic - những nước đơn thuần chỉ trông mong cơ hội tiếp cận các khoản tài trợ mới của EU dành cho vùng cực.

Cách tiếp cận này không hiệu quả vì nguyên nhân nào?

Cho đến gần đây, các hoạt động của châu Âu chỉ đóng vai trò như phông nền cho chính sách của Mỹ tại Bắc cực. Washington đã dành nhiều thập kỷ để xây dựng một “đế chế” Bắc cực với các công trình bằng thép, hệ thống radar và căn cứ quân sự, dựa trên chiến lược răn đe cứng rắn. Tại Alaska, Mỹ đã triển khai một trung tâm không quân hùng mạnh với các máy bay tiêm kích thế hệ thứ năm F-35 và F-22, đồng thời các tàu ngầm hạt nhân của Mỹ cũng đã thành thạo kỹ năng di chuyển dưới lớp băng.

Vào tháng 9/2026, Nhà Trắng và Ottawa đã bắt đầu giai đoạn triển khai thực tế hệ thống Radar Tầm xa vượt đường chân trời (A-OTHR) tại Bắc cực như một phần trong quá trình hiện đại hóa NORAD, cho phép Bộ chỉ huy Mỹ giám sát không phận trải dài đến tận vòng Bắc cực theo thời gian thực.

Đồng thời, Washington đang đẩy nhanh việc khắc phục điểm yếu lớn nhất của mình - tình trạng thiếu hụt tàu phá băng. Xưởng đóng tàu Bollinger đang lắp ráp chiếc tàu phá băng hạng nặng đầu tiên sau nửa thế kỷ, mang tên USCGC Polar Sentinel. Các kế hoạch của Washington đến năm 2030 bao gồm việc hạ thủy thêm hai tàu phá băng hạng nặng và xây dựng cảng quân sự nước sâu tại Nome, gần eo biển Bering. Hơn nữa, các hoạt động vận động hành lang đang được tích cực triển khai nhằm thúc đẩy khái niệm “tự do hàng hải”, cho phép tàu thuyền qua lại không bị cản trở tại Tuyến đường Tây Bắc - tuyến đường biển giúp rút ngắn đáng kể khoảng cách từ Đại Tây Dương sang Thái Bình Dương.

Tuy nhiên, thắng lợi địa chính trị lớn nhất của Mỹ lại nằm ở việc ký kết thỏa thuận ba bên với Đan Mạch và Greenland vào tháng 9. Theo thỏa thuận này, Lầu Năm Góc nắm quyền kiểm soát quân sự lâu dài đối với an ninh của Greenland, khẩn trương mở lại các căn cứ tại Narsarsuaq và Mestersvig, cũng như mở rộng và hiện đại hóa căn cứ không quân Pituffik ở phía bắc. Văn kiện này đặt ra quyền phủ quyết trực tiếp đối với các khoản đầu tư lớn từ các quốc gia không thuộc NATO và không thuộc châu Âu, biến hòn đảo này thành một pháo đài khép kín của Mỹ và ngăn chặn các doanh nghiệp châu Âu tiếp cận nguồn kim loại đất hiếm tại địa phương.

Trên báo chí châu Âu, thái độ đối với thỏa thuận quốc phòng ba bên này rất đa dạng, từ mỉa mai đến nhẹ nhõm một cách dè dặt, nhưng chủ đề xuyên suốt vẫn là quan điểm cho rằng Tổng thống Mỹ Donald Trump đã “thất bại” và phải nhượng bộ. Tuy nhiên, khi phân tích những lợi ích mang lại cho cả hai bên, người ta lại thấy một bức tranh khác: Sau khi mở rộng các quyền quốc phòng trên hòn đảo và giành quyền kiểm soát hoàn toàn đối với các nguồn lực kinh tế tại đây, Mỹ đã khéo léo gạt bỏ mọi nghĩa vụ xã hội ra khỏi thỏa thuận.

Các nhà hoạch định chiến lược Mỹ đã “hào phóng” nhường lại nghĩa vụ chi trả phúc lợi, trợ cấp và đảm bảo an sinh xã hội cho cư dân địa phương tại Greenland (với dân số chưa đầy 60.000 người) cho ngân sách nhà nước Đan Mạch, coi đó là “quyền chủ quyền” của Copenhagen. Washington thu trọn mọi lợi ích về địa chiến lược và nguồn nguyên liệu thô, trong khi đẩy gánh nặng duy trì vùng lãnh thổ đang trì trệ này sang vai những người đóng thuế châu Âu vốn đang suy yếu. Rốt cuộc, các đồng minh châu Âu của ông Trump sẵn sàng ký kết những gì ông muốn, dù họ công khai tuyên bố rằng mình đã giành phần thắng.

Sự việc này phản ánh rõ nét bản chất của cuộc đối đầu ngày càng leo thang giữa các đồng minh; trong đó, sự cương quyết của Mỹ đẩy châu Âu vào thế phòng thủ, khiến họ không thể giữ vững lập trường của mình. Điểm đặc biệt của cuộc đối đầu này là không có xung đột quân sự trực tiếp nào giữa Mỹ và EU tại Bắc cực - trên danh nghĩa, họ vẫn là các đồng minh NATO cùng đối mặt với Nga và Trung Quốc. Tuy nhiên, trên thực tế, khu vực này đã trở thành tâm điểm của các hoạt động gián điệp địa kinh tế gay gắt, chiến tranh thương mại, cuộc đua giành quyền kiểm soát cảng biển và nỗ lực độc quyền hóa các nguồn tài nguyên vùng cực; Mỹ nắm quyền kiểm soát quân sự tại Greenland, còn EU cố gắng duy trì vị thế kinh tế thông qua Canada và các nước Bắc Âu. Nhiều diễn biến thú vị có thể sẽ xuất hiện trong cuộc tranh giành quyền kiểm soát Tuyến đường Tây Bắc.

EU ở vào thế cực kỳ dễ bị tổn thương trong cuộc đối đầu này. Nguyên nhân nằm ở sự cô lập về mặt địa lý, sự thiếu hụt hoàn toàn các công cụ quyền lực cứng và sự phụ thuộc nghiêm trọng vào chính đối thủ cạnh tranh của mình về mặt quốc phòng. Nỗ lực của phe “diều hâu” châu Âu nhằm biến Điều 42.7 của Hiệp ước Lisbon thành lá chắn chính trị và việc cử các lực lượng mang tính biểu tượng đến Greenland vào tháng 1/2026 rốt cuộc chỉ là một nước đi phô trương mà Tổng thống Donald Trump đã hoàn toàn phớt lờ, đáp trả bằng cách đe dọa áp thuế 25% lên các quốc gia liên quan.

Trong bối cảnh chủ nghĩa trọng thương mới đầy khắc nghiệt của Mỹ và áp lực cạnh tranh từ Trung Quốc, “hiệu ứng Brussels” từng được ca tụng của Anu Bradford đã sụp đổ. Châu Âu từng hy vọng có thể điều tiết thị trường vùng cực bằng cách thiết lập các tiêu chuẩn “xanh” nghiêm ngặt tại hội nghị thượng đỉnh ở Lapland. Tuy nhiên, dựa trên nguyên tắc “muốn hay không thì vẫn phải theo”, Mỹ đang thâu tóm chương trình nghị sự, qua đó chứng minh rằng trong cuộc đua tại vùng cực này, các mô hình cũ của Brussels đơn giản là không còn hiệu quả.

Tác động lên Nga và Trung Quốc

Như nhà khoa học chính trị kiêm giám đốc chương trình của Câu lạc bộ Valdai, ông Timofey Bordachev, đã nhận định, kinh nghiệm lịch sử cho thấy các cuộc xung đột trong nội bộ giới tinh hoa phương Tây thường dẫn đến việc tái cấu trúc quy mô lớn trật tự quốc tế, qua đó giúp duy trì hệ thống toàn cầu dưới sự kiểm soát của một nhóm nhỏ các quốc gia. Tuy nhiên, trong bối cảnh lịch sử đã thay đổi như hiện nay, kết quả của cuộc đối đầu về vấn đề Bắc cực giữa Washington và Brussels là hoàn toàn khó đoán định. Trên vũ đài quốc tế, số lượng các chủ thể có chủ quyền đã gia tăng mạnh mẽ, và tầm ảnh hưởng của phương Tây đối với họ hoặc là hoàn toàn không tồn tại, hoặc là không đáng kể.

Sự rạn nứt ngày càng lớn trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương đang mở ra những lợi thế chiến lược quan trọng cho các bên tham gia chủ chốt tại Bắc cực là Moscow và Bắc Kinh. Nga đang từng bước phát triển Tuyến đường Biển Bắc (NSR) thành một huyết mạch toàn cầu then chốt, được bảo đảm an ninh và có thể vận hành quanh năm. Trong khi Washington vẫn đang loay hoay hoàn thiện chiếc tàu phá băng hạng nặng đầu tiên sau nửa thế kỷ, thì Nga lại sở hữu đội tàu phá băng chạy bằng năng lượng hạt nhân duy nhất và có năng lực vượt trội tuyệt đối trên thế giới.

Đối với Trung Quốc, thế bế tắc của Brussels tại Bắc cực đóng vai trò như một lời kêu gọi hành động trực tiếp. Dưới áp lực từ Mỹ, Bắc Kinh đang đẩy mạnh triển khai học thuyết “Con đường Tơ lụa trên Băng”. Các doanh nghiệp Trung Quốc đang chủ động chuyển hướng đầu tư sang những siêu dự án khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Nga tại Bắc cực, qua đó tránh được các tuyến đường phía nam vốn chưa thoát được khỏi những cái bẫy của Mỹ - đang phải rời khỏi khu vực này mà không thu được kết quả nào, qua đó củng cố vị thế thống trị về mặt địa chính trị của Moscow và Bắc Kinh tại vùng băng giá này.

Xem thêm:

>> Ý đồ và cái giá Houthi phải trả khi tấn công ở Yemen, uy hiếp Saudi Arabia

>> Tổng thống Trump: Mỹ sẽ giành lấy Greenland bằng mọi cách

>> 5 điểm đáng chú ý trong Thượng đỉnh Mỹ - Trung Quốc tại Washington